Theo dự báo của Liên Hợp Quốc, Việt Nam sẽ chính thức trở thành “xã hội già hóa” vào khoảng năm 2036-2038. Chỉ trong chưa đầy hai thập niên, nước ta sẽ chuyển từ “xã hội đang già hóa” sang “xã hội già”, tốc độ nhanh hơn nhiều quốc gia, trong đó có Nhật Bản, vốn mất 24 năm cho quá trình này. Điều đó cho thấy, Việt Nam đang nằm trong nhóm các quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh nhất thế giới.

Trong bối cảnh thu nhập bình quân còn ở mức trung bình, quá trình già hóa diễn ra nhanh làm gia tăng nguy cơ “chưa giàu đã già”. Lực lượng lao động có xu hướng thu hẹp, trong khi áp lực lên hệ thống y tế, an sinh xã hội và các dịch vụ chăm sóc người cao tuổi ngày càng lớn, đòi hỏi những chính sách ứng phó kịp thời và hiệu quả.

Thực tế này thể hiện rõ tại TP. Hồ Chí Minh - trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước. Thành phố hiện có hơn 1,3 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chiếm khoảng 12,5% dân số; tỷ lệ này dự kiến tăng lên 20% vào năm 2030. Xu hướng gia tăng nhanh chóng của dân số cao tuổi đang đặt ra yêu cầu cấp bách về quy hoạch đô thị, phát triển hạ tầng y tế, dịch vụ chăm sóc người cao tuổi cũng như hoàn thiện các chính sách xã hội phù hợp.

Trong bối cảnh đó, việc tận dụng hiệu quả lợi thế dân số vàng, đồng thời chủ động thích ứng với già hóa dân số, trở thành yêu cầu cấp thiết nhằm bảo đảm phát triển kinh tế - xã hội bền vững trong những thập niên tới.

Theo TS.BS Hoàng Tú Anh, Giám đốc Trung tâm Sáng kiến Sức khỏe và Dân số (CCIHP), Việt Nam hiện có khoảng 16,1 triệu người cao tuổi, tương đương 16% dân số. Quy mô này đặt ra áp lực lớn đối với hệ thống y tế, an sinh, thị trường lao động và các dịch vụ hỗ trợ xã hội. Đáng chú ý, người cao tuổi là nhóm có tỷ lệ mắc bệnh không lây nhiễm cao như tim mạch, tiểu đường, loãng xương, ung thư - những bệnh cần điều trị lâu dài. Bên cạnh đó, họ cũng dễ gặp các vấn đề như sa sút trí tuệ, trầm cảm và có nguy cơ cao trước các bệnh truyền nhiễm do suy giảm miễn dịch.

Trung bình mỗi người trên 60 tuổi mắc từ 3-4 bệnh mạn tính, còn người trên 80 tuổi có thể mắc hơn 6 bệnh cùng lúc. Trong khi nhu cầu chăm sóc sức khỏe gia tăng nhanh chóng, hệ thống y tế hiện vẫn chưa đáp ứng tương xứng.

Cả nước mới có một bệnh viện lão khoa tuyến trung ương, nhiều địa phương chưa có chuyên khoa riêng. Nhân lực chuyên ngành cũng thiếu hụt nghiêm trọng, với tỷ lệ bác sĩ lão khoa chỉ đạt 0,8/100.000 người cao tuổi, thấp hơn rất nhiều so với khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới. Chi phí điều trị ngày càng tăng, nhất là với các dịch vụ kỹ thuật cao và thuốc đặc trị, tạo áp lực lớn lên quỹ bảo hiểm y tế và ngân sách.

“Trước thực tế đó, việc xây dựng một hệ thống chăm sóc người cao tuổi toàn diện trở nên cấp thiết. Việt Nam cần sớm hoàn thiện khung chính sách, xác định rõ vai trò các bên liên quan và thiết lập tiêu chuẩn dịch vụ. Mạng lưới chăm sóc cần được đa dạng hóa, từ tại gia đình, cộng đồng đến các cơ sở công lập và mô hình phi lợi nhuận, bảo đảm khả năng tiếp cận công bằng. Đồng thời, cần chú trọng đào tạo, đãi ngộ đội ngũ nhân lực lão khoa và hỗ trợ lực lượng chăm sóc không chuyên trong cộng đồng”, BS. Hoàng Tú Anh cho hay.

Dự báo đến năm 2045, số người cao tuổi tại Việt Nam sẽ đạt khoảng 18 triệu, chiếm 20% dân số. Nếu không có giải pháp kịp thời và chiến lược phù hợp, nguy cơ “khủng hoảng già hóa” là hiện hữu, kéo theo nhiều hệ lụy như gia tăng, người cao tuổi không nơi nương tựa, gánh nặng chăm sóc dồn lên gia đình, thiếu hụt lao động trẻ và áp lực ngày càng lớn lên hệ thống y tế, an sinh xã hội.

Áp lực kép từ già hóa dân số và cơ hội trong kỷ nguyên số

Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ nhanh, đặt ra bài toán lớn và ngày càng cấp bách về phát triển kinh tế - xã hội trong bối cảnh thu nhập bình quân đầu người vẫn còn ở mức hạn chế, dư địa tích lũy chưa thực sự vững chắc.

Trao đổi về vấn đề này, TS Nguyễn Trí Hiếu - chuyên gia kinh tế cho rằng, già hóa dân số không phải là câu chuyện riêng của Việt Nam mà là xu hướng mang tính toàn cầu, diễn ra ở cả các quốc gia phát triển lẫn đang phát triển. Dẫn chứng từ Nhật Bản hay các quốc gia châu Âu như Đức, ông cho biết, tỷ lệ người cao tuổi ngày càng tăng nhanh trong khi mức sinh liên tục sụt giảm trong nhiều năm. Cùng với đó, những tiến bộ vượt bậc về y tế, khoa học và điều kiện sống giúp tuổi thọ con người được kéo dài đáng kể, khiến quá trình già hóa dân số diễn ra với tốc độ nhanh hơn và sâu sắc hơn.

“Đây là xu hướng tất yếu, khó có thể đảo ngược, nhưng đi kèm là hàng loạt thách thức lớn đối với nền kinh tế cũng như cấu trúc xã hội”, ông nhận định.

Theo vị chuyên gia, khi quy mô người cao tuổi gia tăng nhanh chóng, áp lực đè lên hệ thống an sinh xã hội cũng ngày một lớn hơn, đòi hỏi sự điều chỉnh đồng bộ về chính sách và nguồn lực. Đây là nhóm dân số không còn trực tiếp tham gia vào quá trình sản xuất, tạo ra của cải vật chất như trước, nhưng lại cần được bảo đảm đầy đủ các chế độ hưu trí, chăm sóc y tế và phúc lợi xã hội.

“Họ hoàn toàn xứng đáng được thụ hưởng những thành quả phát triển, nhưng đồng thời cũng tạo ra gánh nặng ngày càng lớn cho ngân sách nhà nước, làm thu hẹp nguồn lực dành cho đầu tư phát triển và cho các thế hệ lao động trẻ trong tương lai”, TS Nguyễn Trí Hiếu phân tích.

Không chỉ dừng lại ở khía cạnh tài chính, già hóa dân số còn kéo theo sự thay đổi toàn diện về cấu trúc nhu cầu đời sống và các dịch vụ xã hội đi kèm. Từ chế độ dinh dưỡng, mô hình nhà ở, đến hệ thống chăm sóc sức khỏe, phục hồi chức năng và các mô hình dưỡng lão đều phải được điều chỉnh, thiết kế lại để phù hợp với một cơ cấu dân số đang “già đi” nhanh chóng. Trong khi đó, Việt Nam từng là quốc gia có lợi thế dân số trẻ trong thời gian dài, nên việc đầu tư cho hệ thống dịch vụ chuyên biệt dành cho người cao tuổi chưa thực sự được quan tâm đúng mức, còn thiếu tính hệ thống và đồng bộ.

“Chúng ta đã phần nào chậm chuẩn bị cho giai đoạn chuyển đổi nhân khẩu học này, dẫn đến sự thiếu hụt cả về hạ tầng vật chất lẫn các dịch vụ hỗ trợ chuyên sâu”, TS Nguyễn Trí Hiếu nhìn nhận một cách thẳng thắn.

Dù vậy, ông cũng cho rằng, già hóa dân số không hoàn toàn là “gánh nặng” nếu có cách tiếp cận linh hoạt và chính sách phù hợp, tận dụng được những cơ hội đi kèm. Trong bối cảnh công nghệ phát triển mạnh mẽ, đặc biệt là sự bùng nổ của các nền tảng số, kinh tế số và trí tuệ nhân tạo, người cao tuổi vẫn có nhiều cơ hội để tiếp tục tham gia vào các hoạt động kinh tế - xã hội theo những hình thức mới.

“Ngày nay, nhiều công việc không còn phụ thuộc quá nhiều vào sức lao động thể chất mà dựa chủ yếu vào tri thức, kỹ năng và kinh nghiệm. Người cao tuổi hoàn toàn có thể làm việc từ xa, tham gia tư vấn, đào tạo hoặc các hoạt động phù hợp nếu được trang bị kỹ năng công nghệ cần thiết”, ông Hiếu nói.

Từ đó, vị chuyên gia nhấn mạnh sự cần thiết của việc xây dựng và triển khai các chính sách tái đào tạo, nâng cao kỹ năng số và khả năng thích ứng cho người cao tuổi, giúp họ không bị “bỏ lại phía sau” trong quá trình chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ. Khi được hỗ trợ đúng cách và tạo điều kiện phù hợp, lực lượng này không chỉ góp phần giảm áp lực cho hệ thống an sinh xã hội mà còn có thể trở thành một nguồn lực bổ sung quan trọng cho nền kinh tế, thông qua việc phát huy tối đa vốn kinh nghiệm, tri thức tích lũy và sự từng trải trong lao động, sản xuất và quản lý.

“Cơn bão” già hóa dân số có đáng lo ngại?

VOV.VN - Theo các chuyên gia y tế, Việt Nam đang phải đối mặt với tình trạng già hóa dân số nhanh chóng. Vào năm 2036, Việt Nam sẽ bước vào thời kỳ dân số già, chuyển từ xã hội “già hóa” sang xã hội “già”. Đây là thách thức nhưng nếu có sự chuẩn bị tốt thì sẽ biến thách thức thành cơ hội.