Tiền có giết chết di sản?
Bảo tồn nguyên vẹn di sản không sử dụng vào mục đích thương mại hay bảo tồn gắn với phát triển du lịch?
Hiện vẫn tồn tại hai luồng ý kiến khác nhau. Một cho rằng, phải bảo tồn nguyên vẹn không được sử dụng vào mục đích thương mại. Quan điểm khác thì cho rằng bảo tồn phải gắn với du lịch.
Cùng với 82 Bia tiến sĩ ở Văn Miếu Quốc Tử Giám được công nhận là Di sản Tư liệu thuộc Chương trình Ký ức Thế giới, Khu di tích Trung tâm Hoàng thành Thăng Long được công nhận là Di sản văn hóa thế giới, vào tháng 11/2010, Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc ở Hà Nội là di sản thứ 3 của Việt Nam trong năm nay chính thức được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây cũng là dịp để chúng ta tri ân tổ tiên, các thế hệ tiền nhân trong năm Đại lễ kỷ niệm Thăng Long - Hà Nội tròn 1.000 năm tuổi.
Vấn đề được nhiều nhà nghiên cứu, quản lý quan tâm, đó là bảo tồn lễ Hội Gióng ra sao, giữ nguyên vẹn hay kết hợp với phát triển du lịch? Có luồng ý kiến cho rằng phải bảo tồn nguyên vẹn - không được sử dụng vào mục đích thương mại. Quan điểm khác thì cho rằng bảo tồn nguyên vẹn để làm gì, khi di sản không có ích lợi thì cũng bằng không. Do đó, bảo tồn phải gắn với du lịch.
 |
|
Hội Gióng ở Sóc Sơn |
Ngoài hai Hội Gióng ở Phù Đổng và Sóc Sơn, thống kê cho thấy quanh khu vực Hà Nội - Bắc Ninh có hẳn một hệ thống Hội Gióng khá phong phú và đa dạng như: Hội Gióng Chi Nam (xã Lệ Chi, Gia Lâm, Hà Nội); Hội Gióng Xuân Đỉnh (Từ Liêm, Hà Nội); Hội Gióng Bộ Đầu (Thường Tín, Hà Nội). Vì vậy, nhiều người băn khoăn, có nên mở rộng không gian Hội Gióng để “quy về một mối”?
Bảo tồn song hành cùng du lịch?
Ông Bùi Quang Thắng- Viện Văn hóa - Nghệ thuật Việt Nam
TS. Bùi Quang Thắng, Viện Văn hóa - Nghệ thuật Việt Nam: Hiện nay, Hội Gióng đã và đang được cộng đồng bảo tồn khá tốt vì những nghi thức của Hội Gióng đã được ghi chép đầy đủ trong sổ sách, phong tục. Vấn đề đặt ra là làm thế nào mang lại lợi ích cho cộng đồng mới khó. Theo tôi, phải dựa vào cộng đồng và đến xem cộng đồng đang làm gì và muốn gì. Phải có những nghiên cứu cụ thể và đưa ra những phương án để cộng đồng lựa chọn.
Lễ hội chỉ diễn ra một lần trong năm và nếu bảo dựa vào lễ hội để kiếm tiền thì chẳng đáng gì mà phải biến di sản này thành hai giá trị: tinh thần, vật chất. Không nên coi lễ hội là cớ để phát triển du lịch, mà bảo tồn phải gắn liền với du lịch.
Nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền: Lễ hội phụ thuộc vào rất nhiều người. Và lễ hội cũng là một thực thể bao gồm nhiều hình thức khác nhau nên bảo tồn phải có sự sắp đặt theo hệ thống. Tôi không tán thành ý kiến của một số người là bảo tồn một cách tự nhiên, muốn làm gì thì làm. Nếu để dân "muốn làm gì thì làm", chắc chắn sẽ biến lễ hội thành một thứ mà họ thích, mà mỗi người thích một kiểu. Đã gọi là bảo tồn phải có một mẫu cụ thể và mẫu đó phải được mặc định tương đối trong quá khứ và nhất nhất phải làm theo mẫu đó.
Còn hiện nay, nhiều ý kiến nói có nên phát triển du lịch trong lễ hội hay không? Khái niệm phát triển du lịch có vẻ đao to búa lớn quá. Vì trên thực tế, bất kỳ giá trị văn hóa nào có thể khai thác du lịch để tìm nguồn kinh phí phục vụ cho việc bảo tồn di sản cũng đều rất tốt. Do đó, không nên đặt vấn đề là có nên phát triển du lịch hay không, mà là làm sao khéo léo khai thác được nó. Bất kỳ một loại hình nào cũng phải đặt nó trong bối cảnh cuộc sống hiện tại, vì thế không nên chối bỏ du lịch.
 |
|
Nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền |
Đặc biệt, khi một di sản đã trở thành di sản của thế giới và phụ thuộc vào sự quản lý của Quốc gia thì Nhà nước luôn phải đóng vai trò chỉ đạo, cố vấn, kiểm tra tất cả hành vi trong đó và đưa nó trở thành Luật. Còn nếu cứ thả lỏng thì tôi tin chắc di sản đó sẽ bị bóp méo và biến mất.
Ông Nguyễn Chí Bền - Viện trưởng Viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam: Hội Gióng trở thành lễ hội đầu tiên trong gần 8.000 lễ hội của Việt Nam được công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Do đó, việc bản tồn Hội Gióng cũng đang là điều chúng tôi trăn trở. Bởi chưa có được tiếng nói thống nhất giữa các nhà nghiên cứu. Nhưng trước mắt, phải làm sao để cộng đồng nhận thức rõ được những giá trị của di sản, hiểu rõ những giá trị ấy giờ đây không chỉ của riêng hai huyện Gia Lâm, Sóc Sơn mà là giá trị của cả nhân loại. Tuyên truyền, quảng bá phải đặt lên hàng đầu, khác với sưu tầm, nghiên cứu, bảo tồn.
 |
|
Ông Nguyễn Chí Bền - Viện trưởng Viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam |
Có nên mở rộng không gian Hội Gióng?
TS. Bùi Quang Thắng: Hãy để không gian Hội Gióng như hiện nay là tốt nhất và không nên bàn nữa, vì nó đã tồn tại hàng nghìn năm nay rồi. Những cái phi vật thể càng giữ được cổ càng quý.
Nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền: Cứ nên để nguyên không gian Hội Gióng như hiện nay. Hội Gióng ở đâu được UNESCO công nhận thì hãy để vùng đó họ làm, còn những vùng khác làm độc lập. Bởi họ chỉ liên quan đến tín ngưỡng là thờ chung một vị thánh. Không nên liên kết với nhau thành một quần thể mà hãy để như nó vốn có sẽ tốt hơn, nếu không sẽ rất kềnh càng và khâu quản lý sẽ cực khó. Kinh phí đổ vào nhiều nơi sẽ không tập trung và sẽ trở thành việc “đem con bỏ chợ”./.