Từ sống chung với lũ đến sống chung với biến đổi khí hậu

• Những nguyên nhân từ sự chủ quan
• Hiệu quả chương trình cụm tuyến dân cư vượt lũ
• An tâm với điểm giữ trẻ mùa lũ

Bài học từ cơn lũ lịch sử năm 2000 đã được rút ra, nay cơn lũ đặc biệt lớn năm 2011 tiếp tục được mổ xẻ, tìm ra giải pháp hài hòa để “sống chung với lũ”. Tuy nhiên, một quan niệm mới hơn từ “sống chung với lũ” sang “sống chung với biến đổi khí hậu” đã được nhắc tới và nhiều địa phương trong vùng ĐBSCL đang có sự quan tâm đặc biệt.

Đồng bằng Sông Cửu Long chìm trong biển lũ

Diễn biến thời tiết ngày càng phức tạp hơn

ĐBSCL là vùng hạ lưu cuối cùng của lưu vực sông Mekong trước khi chảy ra biển. Đây là vùng đất thấp, được xem là vùng đất ngập nước lớn nhất của Việt Nam. Hàng năm, từ tháng 8 đến tháng 10, vùng ĐBSCL bị ngập trong nước lũ, đặc biệt là các vùng Đồng Tháp Mười, vùng Tứ giác Long Xuyên và vùng giữa sông Tiền và sông Hậu. Vùng ĐBSCL cũng được nhiều nhà khoa học cảnh báo là một trong những nơi chịu tác động mạnh mẽ của hiện tượng biến đổi khí hậu và nước biển dâng đang xảy ra.

Tiến sĩ Lê Anh Tuấn, Viện Nghiên cứu biến đổi khí hậu, Đại học Cần Thơ cảnh báo: “Các xu thế nhiệt độ trong tương lai đều gia tăng. Số ngày nóng tăng lên, lượng mưa đầu mùa giảm, nhưng cuối mùa thì tăng đột biến. Lượng mưa lớn bất thường khiến  lũ lụt diễn biến phức tạp hơn. Bên cạnh đó, hiện tượng nước biển dâng làm sạt lở nhiều hơn. Tất cả những hiện tượng biến đổi khí hậu này cho thấy tài nguyên nước ở ĐBSCL đang bị đe dọa”.

Những diễn biến của cơn lũ năm nay cho thấy, tần suất lũ cao, tốc độ ngập nhanh. Đường lũ vào không thay đổi, nhưng vùng đất để lũ thoát ra bị thu hẹp. Những con sông là nơi lũ thoát ra biển nhiều đoạn đã bị bồi lấp từ nhiều năm nay khiến cửa sông ngày càng cạn. Ngoài ra, do tốc độ phù sa bồi lấp nhanh bởi rừng đầu nguồn bị tàn phá, nước mưa đem theo nhiều đất cát, khiến nồng độ phù sa trong nước sông cao gấp 1,5 lần những năm trước đây. Về lâu dài, những hiện tượng như vậy dẫn đến nguy cơ diện tích ngập lụt rộng hơn, sâu hơn và thời gian ngập lụt kéo dài. Chính vì vậy, tuy các địa phương trong khu vực đã rất kiên quyết trong công tác chống lũ, nhưng xem ra, rất cần những giải pháp căn cơ hơn trong tương lai.

Là vùng kinh tế, vùng sản xuất nông nghiệp trọng điểm của cả nước, nhưng hàng năm ĐBSCL lại thường xuyên đối mặt với lũ lụt, gây thiệt hại lớn về người và của. Để khắc phục những thiệt hại này, từ rất lâu, con người luôn cháy bỏng khát vọng được chung sống hài hòa với lũ. Theo thời gian, với nhiều nỗ lực, giấc mơ đó đã thành hiện thực.

Tại tỉnh An Giang, nhờ xây dựng Đề án “Sản xuất trong mùa lũ” mà đời sống của bà con vùng lũ đã giảm bớt khó khăn. Kinh nghiệm “Sống chung với lũ” rất quen thuộc với người dân ĐBSCL. Người dân đã biết cách hạn chế các nguy cơ của lũ và biết cách khai thác các lợi ích do lũ đem lại.

Tuy nhiên hiện nay, người dân vùng ĐBSCL cần bắt đầu làm quen dần với khái niệm “Sống chung với biến đổi khí hậu”. “Biến đổi khí hậu và nước biển dâng là vấn đề cần được quan tâm, đặc biệt là ở ĐBSCL. Đây là khu vực ảnh hưởng trực tiếp và nặng nền nhất của hiện tượng này. Lấy ví dụ ở Cần Thơ, ngập ở nội ô ngày càng nặng hơn, nhiều hơn và sâu hơn. Đây chính là ảnh hưởng của biến đổi khí hậu”, ông Đào Anh Dũng, Phó Chủ tịch UBND thành phố Cần Thơ khẳng định.

Mặt khác, cần phải thừa nhận rằng, tuy đã có nhiều cố gắng, nhưng công tác thông tin, dự báo lũ ở khu vực ĐBSCL vẫn còn những hạn chế khách quan. Tại nhiều địa phương, chính vì tham khảo các thông tin dự báo từ đơn vị chuyên môn mà các chỉ đạo cũng ở chừng mực, ở mức cảnh báo thấp. Do thiếu thông tin nên chưa đầu tư mạnh vào hệ thống đê bao, cụm tuyến dân cư. Hậu quả là nhiều địa phương, chính quyền và người dân ở khu vực đầu nguồn lũ cũng chủ quan khi đã bám vào thông tin dự báo lũ năm nay chỉ cao hơn so năm 2010 chừng vài tấc, nhưng không ngờ nước cao hơn 3 m. Do đó, đến thời điểm này, cả ĐBSCL đang phải cố gắng chống chọi với nước lũ với phương châm: tới đâu hay tới đó.

Về vấn đề này, Ông Võ Thạnh, Giám đốc Trung tâm dự báo khí tượng thủy văn An Giang cho rằng: “Công tác dự báo trong thời gian tới cần phải gắn chặt với chính quyền hơn nữa, trong đó cập nhật các hoạt động của nông nghiệp, sản xuất khác trên địa bàn. Từ đó mới có thể đưa ra được những bản tin kịp thời, phục vụ cho an sinh và nhiều tình huống khác”.

Phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải thị sát tình hình lũ tại tỉnh An Giang

Cần những giải pháp căn cơ để sống chung với lũ bền vững

Để ĐBSCL thật sự sống chung với lũ một cách bền vững vẫn còn nhiều vấn đề cần khắc phục. Trước hết là tình trạng xây dựng đê bao ngăn lũ tràn lan, không theo quy hoạch ở nhiều địa phương dễ ảnh hưởng đến dòng chảy của nước. Bên cạnh đó, tốc độ đô thị hóa nhanh cũng là nguyên nhân khiến việc thoát lũ tự nhiên bị ảnh hưởng… Tình trạng sạt lở sông ngòi, kênh rạch đang ngày càng gia tăng là do nước lũ về ít tràn vào đồng, mà hầu hết chảy vào dòng chính với gia tốc nhanh, mạnh dễ gây sạt lở, xói mòn hai bên bờ. Đã đến lúc chúng ta phải làm tốt công tác quy hoạch, trong đó chú ý cân đối, tính toán để phát triển bền vững.

“Sống chung với lũ” không chỉ là việc nâng cao hiệu quả của hệ thống cụm, tuyến dân cư tránh lũ, tận dụng lũ để khai thác tài nguyên thủy, hải sản… mà phải tính đến chiến lược lâu dài để con người thích nghi với quá trình biến đổi khí hậu đang diễn ra ngày càng gay gắt. Tình trạng phá rừng phòng hộ để nuôi tôm, quy hoạch thủy lợi manh mún, đắp đê bao tràn lan… ở các địa phương ĐBSCL đã làm phá vỡ cân bằng tự nhiên toàn khu vực. Trong lúc sự xâm lấn của nước biển ngày càng mạnh thì hệ thống rừng phòng hộ ven biển, ven các cửa sông vừa yếu, vừa thiếu. Công tác trồng, phát triển, bảo vệ rừng phòng hộ ven biển và ven các tuyến đê bao ngăn lũ chưa đáp ứng được yêu cầu.

Để “Sống chung với lũ” bền vững cần phải quy hoạch lại hệ thống thủy lợi toàn vùng gắn với triển khai đồng bộ các dự án trồng rừng phòng hộ bảo vệ đê biển. Cần có nhiều hơn nữa những chương trình, chiến dịch truyền thông về “Sống chung với lũ” gắn với bảo vệ môi trường sống, đẩy mạnh và nâng cao ý thức tham gia công tác trồng, chăm sóc và bảo vệ rừng phòng hộ trong cộng đồng.

Phó Thủ tướng Chính phủ Hoàng Trung Hải trong chuyến kiểm tra lũ tại ĐBSCL đã chỉ đạo: “Lũ đầu nguồn năm nay có thể không cao bằng năm 2000, nhưng trong nội đồng thì cao hơn. Chính vì vậy chúng ta cần có những giải pháp căn cơ hơn. Thứ nhất, cần tăng cường bờ bao bảo vệ lúa vụ ba. Sau đợt lũ này phải tính toán quy hoạch lại hệ thống bờ bao và sắp xếp dân cư tốt hơn. Phải tính đến những năm tới, khi lũ tồn tại lâu hơn và lũ trong đồng cao hơn bởi có liên quan đến nước biển dâng và tác động không khác gì triều cường. Làm sao để có thể sống chung với lũ một cách bền vững, bảo đảm hoạt động sản xuất bình thường và bảo vệ tính mạng, tài sản của người dân”.

Hơn 300 năm qua, cư dân vùng ĐBSCL đã khá quen thuộc với quy luật dòng chảy lũ và họ đã sống thích nghi tốt với tình trạng lũ lụt ở đây. Thật sự họ cũng đã có nhiều sáng tạo để thích nghi với sự thay đổi thời tiết theo hoàn cảnh và điều kiện sinh sống của từng địa phương. Tuy nhiên, quan điểm “Sống chung với lũ” giờ cần nâng lên một bước với mục tiêu “Sống chung với biến đổi khí hậu”. Thực tế, đây là một hình thức mở rộng quan điểm “sống chung với lũ” ở quy mô rộng hơn cho cả vùng Đồng bằng chứ không giới hạn không gian cho riêng vùng bị ảnh hưởng của lũ lụt. Qua đó, góp phần ổn định cuộc sống, hạn chế rủi ro và phát triển bền vững kinh tế - xã hội vùng ĐBSCL./.