Vụ việc một tài xế xe công nghệ bị khóa tài khoản vì làm lộ thông tin khách hàng sau khi đăng video cãi vã với nhạc sĩ, một lần nữa làm nóng dư luận về cách hành xử trên không gian mạng, nhất là khi Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số vừa được Bộ VH-TT&DL ban hành.

Được kỳ vọng sẽ trở thành “chuẩn mực mềm”, liệu bộ quy tắc có đủ sức điều chỉnh những hành vi ngày càng quá đà trên mạng? Làm thế nào để sự tự do biểu đạt đi cùng trách nhiệm ứng xử trên không gian số? 

Biết thông tin tài xế xe công nghệ bị khóa tài khoản vì làm lộ thông tin khách hàng, anh Nguyễn Xuân Chung, một lái xe taxi ở phường Bạch Mai, Hà Nội, cảm thấy khá bất ngờ. Anh từng nhiều lần xem những cuộc trò chuyện vui giữa tài xế và hành khách trên mạng, và chính anh từng có ý định chia sẻ những video như vậy.

"Em cũng hơi băn khoăn bởi vì các mạng xã hội rất nhiều người, nên không phải ai cũng tìm hiểu được những vấn đề như thế. Có người tìm hiểu thì tránh được, có người không tìm hiểu thì không thể tránh được. Thôi thì đây cũng là một bài học cho mọi người, khi tham gia mạng xã hội thì nên tìm hiểu để tránh những vi phạm không đáng có".

Với khoảng 85,6 triệu người sử dụng internet (tương đương 84% dân số), mạng xã hội tại Việt Nam đang trở thành một “không gian công cộng mới”, nơi các cá nhân và tổ chức có thể tương tác, chia sẻ thông tin, bày tỏ quan điểm và hình thành những dòng chảy dư luận.

Tuy nhiên, không ít người lại lạm dụng quyền tự do ngôn luận để công kích, chỉ trích, thậm chí là xúc phạm người khác. Chính vì vậy, nhiều người dân rất đồng tình với việc ban hành Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số:

"Em thấy nó khá cần thiết. Giờ trên mạng xã hội nhiều người vin vào tự do ngôn luận nên nói hơi quá, không được văn minh lắm".

"Nhiều khi chỉ cần ý kiến trái chiều một chút là bị công kích ngay. Nhiều người không còn tranh luận mà chuyển sang nói xấu, xúc phạm".

"Trên xe mình có camera, muốn chia sẻ với mọi người cũng nên che mặt hoặc có những hành động xử lý khác đi để tránh vi phạm".

"Tôi nghĩ rằng để bộ quy tắc thực sự đi vào cuộc sống thì trước hết phải làm cho người dân hiểu và nhớ được những nội dung cốt lõi".

"Nên tuyên truyền với mọi người, đưa thông tin quảng bá rộng rãi lên mạng xã hội thì mọi người sẽ biết đến và tránh được".

Nhìn nhận những vụ tranh cãi trên mạng dưới góc độ ranh giới giữa tự do biểu đạt và quyền riêng tư, TS. Nguyễn Ngọc Bích, Trưởng bộ môn Luật Hành chính, Trường Đại học Luật Hà Nội cho rằng, việc đăng tải video có đầy đủ hình ảnh người liên quan là chưa phù hợp.

Thay vì công khai trên mạng, người trong cuộc có thể gửi video tới cơ quan nhà nước có thẩm quyền để bảo vệ quyền lợi. Bên cạnh đó là những vi phạm từ phía người dùng mạng xã hội, khi sử dụng ngôn từ vượt quá giới hạn để công kích cá nhân bị cho là sai và cả người thân của họ:

"Không bao giờ có tự do tuyệt đối, tự do của người này chính là hạn chế tự do của người khác. Cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoàn toàn có thể xác định người nào đã có hành vi sai trái trên mạng và khi cần thiết phải xử lý là họ sẽ làm được.

Hành vi ứng xử văn hóa trên không gian mạng hay trong cuộc sống hàng ngày cần được hình thành từ sớm thông qua giáo dục và truyền thông.

Mỗi người dân nếu phát hiện các hành vi vi phạm thì hãy lên tiếng để góp thêm tiếng nói phê bình, nhưng hãy nhờ sự can thiệp của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Hạn chế việc chúng ta tự đưa ra hành vi buộc tội người vi phạm và tự giải quyết nó theo nhận thức chủ quan của mình".

Cũng theo TS. Nguyễn Ngọc Bích, Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số thay thế các quy tắc được ban hành năm 2021 của Bộ TT&TT trước đây, với điểm nhấn mới là yếu tố “văn hóa”, không chỉ dừng lại ở ứng xử.

Không nên coi đây là “chuẩn mực mềm”, bởi khi đã được cơ quan có thẩm quyền ban hành thì vẫn mang tính bắt buộc.

Đặc biệt là khi hệ thống pháp luật hiện hành đã có các quy định xử lý vi phạm như: Nghị định 15/2020, sửa đổi, bổ sung năm 2022 về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bưu chính, viễn thông, công nghệ thông tin; các quy định của Bộ luật Dân sự về bảo vệ quyền riêng tư; các quy định của pháp luật hình sự đối với hành vi vu khống, xúc phạm danh dự, nhân phẩm hoặc lợi dụng quyền tự do dân chủ; hay Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, quy định rõ trách nhiệm tôn trọng dữ liệu cá nhân và chế tài đối với hành vi chia sẻ thông tin trái phép.

Đồng tình quan điểm này, ThS. Nguyễn Đình Thành, Giám đốc Tư vấn chiến lược truyền thông Le Bros, Đồng sáng lập PR Elite School cho rằng, hệ thống pháp luật hiện hành đã có đầy đủ cơ sở để điều chỉnh hành vi trên không gian mạng. Và để có một môi trường số lành mạnh thì cần cần kết hợp nhiều giải pháp:

"Việc đầu tiên quan trọng nhất là công tác giáo dục đào tạo. Cần đưa vào trường học để dạy cho các em từ cấp một, cấp hai, cấp ba rồi đại học. Phải nhắc đi nhắc lại tới nhiều hình thức khác nhau để người dân được đào tạo thế nào là đúng, thế nào là sai.

Thứ hai là công tác truyền thông, không phải tuyên truyền. Đưa thông tin ra rồi nói chuyện với công chúng mục tiêu, lắng nghe người ta và làm cho người ta hiểu để người ta thực hiện.

Thứ ba là xử phạt. Vẫn còn đâu đó những vụ vi phạm, nhưng tỷ lệ thì chúng ta thấy nó giảm xuống. Tức là công tác xử phạt có tác dụng và người dân phần nào đã hiểu được".

Góp ý thêm để Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số thực sự đi vào cuộc sống, TS. Đặng Vũ Cảnh Linh, Phó viện trưởng Viện Đào tạo, bồi dưỡng cán bộ và Nghiên cứu khoa học, Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam nhấn mạnh vai trò của những người có ảnh hưởng trên mạng xã hội:

"Chúng ta phải hướng đến nhóm đối tượng này và chính các anh chị KOL phải nhận thức được điều đó. Nếu có những hành vi lệch lạc thì chúng ta sẽ mất chính hình ảnh của mình. Bên cạnh đó, phải có sự vào cuộc đồng bộ của tất cả cơ quan.

Chúng ta hình dung bộ quy tắc ứng xử chỉ là khuyến khích văn hóa, lịch sự, văn minh, nhưng nếu có những hành vi sai pháp luật thì các cơ quan pháp luật phải vào cuộc".

Không gian mạng đang trở thành “mặt tiền” của đời sống xã hội, nơi mỗi hình ảnh lan đi với tốc độ của dòng điện và để lại hệ lụy dài lâu cùng sự tồn tại của câu chữ. Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số vì thế mang theo kỳ vọng định hình lại cách con người hành xử trên mạng. Nhưng để “chuẩn mực mềm” không chỉ dừng lại ở mức độ khuyến cáo, cần một cách tiếp cận hài hòa giữa ý thức tự giác và trách nhiệm pháp lý.

Không gian mạng giống như một dòng sông lớn, nơi mở rộng quyền tự do biểu đạt, nơi mỗi cá nhân có thể cất lên tiếng nói của mình qua những dòng trạng thái, video hay lời bình luận. Nhưng cũng như bất kỳ dòng chảy nào, nếu thiếu “bến bờ” định hướng thì nó có thể tràn ra, khiến những xung đột đời thường bị đẩy lên thành “sự kiện công cộng”, khiến người xem - những “khán giả” tưởng như vô can - lại góp phần khuếch đại cơn giận dữ.

Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số được ban hành ngày 5/3/2026 sau rất nhiều “sự kiện công cộng” kiểu như thế. Không phải là một “hàng rào” cứng, văn bản này được thiết kế như một hệ giá trị dẫn đường: yêu cầu người dùng tuân thủ pháp luật, tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân; ứng xử văn minh, lịch sự; chịu trách nhiệm với nội dung mình đăng tải; thận trọng khi chia sẻ thông tin, đặc biệt là dữ liệu cá nhân.

Những nguyên tắc ấy không mới, nhưng lần đầu được hệ thống hóa một cách chuẩn mực dành riêng cho không gian số - nơi tồn tại ranh giới mong manh giữa riêng tư và công khai, cá nhân và cộng đồng. Đó chính cũng là lý do vì sao những điều tưởng như rất cơ bản: tôn trọng người khác, nói năng có trách nhiệm lại cần phải nhắc lại trong thời đại số.

Tuy vậy, những hiện tượng lệch chuẩn trên mạng không phải là biểu hiện của sự xuống cấp không thể cứu vãn, mà là dấu hiệu của một không gian mới đang cần được định hình lại quy tắc. Mỗi giai đoạn phát triển của xã hội đều đòi hỏi những chuẩn mực tương ứng, và không gian số cũng không ngoại lệ.

Bộ Quy tắc đã đặt nền móng cho điều đó khi không chỉ hướng tới cá nhân mà còn bao trùm cả nền tảng số, doanh nghiệp, người có ảnh hưởng. Việc yêu cầu minh bạch trong quảng cáo, khuyến khích sử dụng danh tính thật, hay nhấn mạnh trách nhiệm của người có sức ảnh hưởng là những điểm đáng chú ý. Đây không chỉ là câu chuyện của từng người dùng, mà là trách nhiệm của cả hệ sinh thái số trong việc tạo dựng môi trường lành mạnh.

Tất nhiên, để những nguyên tắc ấy thực sự đi vào đời sống thì cần nhiều hơn một văn bản.

“Chuẩn mực mềm” đóng vai trò như một “chiếc gương”, phản chiếu những giá trị mà xã hội mong muốn. Nó giúp định hình cách ứng xử, đặc biệt với những người trẻ - những công dân số đang lớn lên cùng mạng xã hội. Nhưng để chuẩn mực đó không chỉ dừng lại ở khẩu hiệu, thì cần “cây gậy” điều chỉnh từ giáo dục và chế tài răn đe.

Điều cốt lõi nằm ở việc biến “chuẩn mực” thành “thói quen”. Khi người dùng hiểu rằng mỗi nội dung đăng tải đều gắn với trách nhiệm pháp lý và đạo đức, thì hành vi sẽ tự điều chỉnh. Việc giáo dục kỹ năng số, từ nhà trường đến gia đình, vì thế cần được coi là một nền tảng lâu dài, giúp mỗi cá nhân nhận diện ranh giới giữa chia sẻ và xâm phạm, giữa phản biện và công kích.

Song song đó, vai trò của các nền tảng công nghệ cần được phát huy rõ nét hơn. Không gian mạng không thể chỉ vận hành theo thuật toán tối ưu tương tác, mà cần được “cài đặt” thêm những ưu tiên cho nội dung tích cực, có trách nhiệm. Khi cái đúng được lan tỏa mạnh mẽ hơn thì cái lệch chuẩn sẽ dần bị thu hẹp.

Ở một tầng sâu hơn, việc thực thi pháp luật trên môi trường số cũng cần được củng cố theo hướng minh bạch, kịp thời và dễ tiếp cận. Không phải để tạo ra cảm giác bị kiểm soát, mà để thiết lập niềm tin rằng mọi hành vi đều có giới hạn rõ ràng.

Thực tế, những “đường biên” này đã rất đầy đủ, khi hệ thống pháp luật hiện hành đã bao quát từ xử phạt hành chính trong lĩnh vực thông tin, mạng xã hội, đến bảo vệ quyền riêng tư trong dân sự, xử lý hành vi xâm phạm danh dự, nhân phẩm trong hình sự, cùng các quy định về an ninh mạng, quảng cáo và cung cấp thông tin trên internet; đặc biệt là khung pháp lý về bảo vệ dữ liệu cá nhân ngày càng hoàn thiện.

Vấn đề còn lại nằm ở việc thực thi và nhận thức. Khi giới hạn được xác định và vận hành một cách nhất quán, thì việc tự do biểu đạt mới có thể được thực hiện một cách lành mạnh.

Và trên hết, mỗi người dùng cần học cách “chậm lại một phút” trước khi nhấn nút đăng tải. Đó không chỉ là một thao tác kỹ thuật, mà là một lựa chọn văn hóa: lựa chọn giữa việc làm tổn thương hay gìn giữ, giữa khuếch đại xung đột hay góp phần xoa dịu nó.

Không gian mạng, suy cho cùng, vẫn là một phần của đời sống xã hội. Những gì chúng ta làm trên đó không tách rời khỏi con người thật của chúng ta. Không gian mạng sẽ không tự trở nên văn minh hơn nếu thiếu những con người văn minh. Và những bộ quy tắc, dù được viết kỹ lưỡng đến đâu, cũng chỉ thực sự có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành hành vi thường ngày.

Giữ lời trên mạng, vì thế, không chỉ là tuân thủ một quy định. Đó là cách mỗi người giữ lấy hình ảnh của chính mình trong một thế giới mà mọi dấu vết đều có thể ở lại rất lâu.

Môi trường mạng sẽ lành mạnh hơn với Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội

VOV.VN - Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội vừa được Bộ TT&TT ban hành có thể xem như “viên gạch” đầu tiên tạo tiền đề cho nền tảng ứng xử trên môi trường mạng.