Phóng viên Báo Điện tử Tiếng nói Việt Nam trao đổi về vấn đề này với bà Trần Bích Thủy, Giám đốc Quốc gia Tổ chức HelpAge International tại Việt Nam.

PV: Thưa bà, trong bối cảnh già hóa dân số hiện nay, việc người cao tuuooir tiếp tục lao động được nhìn nhận như thế nào?

Bà Trần Bích Thủy: Trước kia, thường có quan niệm người cao tuổi (NCT) là đối tượng chính của an sinh xã hội. Hiện nay, quan điểm đó đã thay đổi, NCT được coi là nguồn lực đóng góp lớn cho nền kinh tế - xã hội nếu tạo được môi trường thuận lợi để họ tiếp tục lao động, cống hiến. Bằng sự trải nghiệm của mình, NCT có nhiều kinh nghiệm để giải quyết, ứng phó với các vấn đề xảy ra. Hơn nữa, tính trách nhiệm, cống hiến của họ rất cao. Bởi những điểm mạnh đó nên ở nhiều quốc gia, NCT được xem là một lực lượng lao động quan trọng.

Ở nước ta, từ Đảng, Chính phủ đến các cơ quan đều nói tới việc làm thế nào để phát triển kinh tế bạc, trong đó, nhấn mạnh vai trò của NCT. Vấn đề việc làm cho NCT ngày càng được quan tâm và phải được khuyến khích hơn, nhất là trong xu thế già hóa dân số hiện nay.

PV: Việc tận dụng lực lượng lao động NCT mang lại những lợi ích nào cho nền kinh tế và xã hội, thưa bà?

Bà Trần Bích Thủy: Có 3 lợi ích lớn. Thứ nhất, đối với nền kinh tế, việc tận dụng lao động cao tuổi giúp giảm áp lực thiếu hụt lao động. Đất nước ta đang ở thời kỳ già hóa dân số. Đến năm 2036, Việt Nam sẽ chấm dứt thời kỳ dân số vàng và từ năm 2034 bước vào giai đoạn dân số già. Vì thế, lực lượng lao động trẻ sẽ ngày càng giảm. Trong bối cảnh ấy, kinh nghiệm, vốn xã hội của NCT kết hợp với sức trẻ sẽ giúp tăng năng suất lao động.

Thứ hai, về mặt xã hội, việc tận dụng lao động cao tuổi giúp giảm gánh nặng an sinh xã hội. Hiện nay, phần lớn NCT không có nguồn thu nhập cố định. Nếu họ không có việc làm để tự lo cho bản thân thì đó là gánh nặng rất lớn đối với hệ thống lương hưu và trợ cấp.

Thứ ba, việc tiếp tục làm việc sẽ giúp NCT có thể duy trì tốt sức khỏe thể chất và tinh thần. Họ muốn được sống vui, sống khỏe và sống có ích. Ở những mô hình công việc mà người già, người trẻ cùng làm việc với nhau thì giữa các thế hệ sẽ có điều kiện hiểu nhau hơn, hiểu được giá trị của nhau. Điều này rất quan trọng bởi giúp gắn kết xã hội.

PV: Thưa bà, hiện nay NCT gặp những rào cản nào - từ phía thị trường lao động đến chính sách - khi muốn tiếp tục tham gia lao động?

Bà Trần Bích Thủy: Theo tôi, rào cản đầu tiên là định kiến phân biệt tuổi tác. Chính bản thân NCT có thể cũng nghĩ mình lớn tuổi rồi, đi làm ngại người khác đánh giá. Ở góc độ gia đình, con cái sợ để bố mẹ đi làm thì bị đánh giá là con không nuôi bố mẹ. Từ phía doanh nghiệp, tổ chức cũng e ngại NCT chậm chạp, khó tính, chậm thích nghi, ảnh hưởng đến năng suất lao động.

Thứ hai, hiện nay thiếu những việc làm phù hợp với sức khỏe và thế mạnh của NCT. NCT cần những việc làm linh hoạt, bán thời gian, có thể làm theo giờ, theo buổi hoặc theo ngày, chứ không thể đi làm với cường độ cao như người trẻ. Trong khi đó, Việt Nam hiện nay rất ít các mô hình làm việc bán thời gian và linh hoạt như vậy.

Thứ ba, NCT bị thiếu hụt, hạn chế về kiến thức và kỹ năng để đáp ứng nhu cầu công việc hiện nay, đặc biệt là công nghệ. Thứ tư, theo tôi là điều quan trọng nhất: Thiếu sàn giao dịch, trung tâm giới thiệu việc làm cho NCT để bên cung và cầu có thể gặp nhau. Thiếu các lớp đào tạo nghề cho NCT. Một số nơi có các lớp này nhưng phương pháp đào tạo, tập huấn chưa phù hợp với NCT nên không thu hút được NCT và không hiệu quả.

Thứ năm, chúng ta đang áp dụng chế độ nghỉ hưu theo tuổi. Theo tôi, chính sách này hơi cứng nhắc. Trên thực tế, rất nhiều NCT sau khi nghỉ hưu còn làm việc cho các đơn vị, tổ chức khoảng 10 - 15 năm nữa mới nghỉ hưu thực sự. Nên học hỏi các nước khác áp dụng tuổi nghỉ hưu linh hoạt tùy theo từng ngành, nghề.

Về mặt chính sách, chúng ta chưa rà soát được để xem chính sách nào vẫn còn giới hạn độ tuổi, khiến NCT khó tiếp cận vốn vay, những lớp tập huấn, nghề mới, kỹ năng mới… Những chính sách cũng chưa đủ cơ chế để khuyến khích các doanh nghiệp tuyển dụng lao động cao tuổi.

Những yếu tố trên dẫn đến nhiều NCT có kỹ năng, có khả năng lao động, mong muốn được cống hiến nhưng lại không thể tìm được việc làm phù hợp. Và đấy là một sự lãng phí nguồn nhân lực cho xã hội, nhất là trong bối cảnh nước ta bước vào thời kỳ già hóa dân số.

PV: Theo bà, cần những chính sách như thế nào để khuyến khích NCT tiếp tục làm việc?

Bà Trần Bích Thủy: Đầu tiên, thị trường lao động phải thân thiện với NCT. Chúng ta phải cấm phân biệt tuổi tác trong tuyển dụng lao động. Điều này đã có trong Luật Việc làm, cần có sự giám sát trong quá trình thực thi Luật. Thứ hai, thị trường lao động phải thiết kế những mô hình việc làm phù hợp với đặc điểm của NCT: Linh hoạt về giờ làm, địa điểm làm việc (có thể làm việc tại nhà). Thứ ba, cần có những chính sách khuyến khích, hỗ trợ doanh nghiệp, chẳng hạn như ưu đãi thuế, ưu đãi bảo hiểm, ưu đãi tài chính để những doanh nghiệp tuyển dụng NCT có điều kiện cải tạo môi trường làm việc phù hợp với NCT, hoặc đào tạo lại miễn phí cho lao động lớn tuổi.

Hai là, cần tạo thị trường việc làm mới cho NCT từ nền kinh tế bạc. Hiện nay xã hội già hóa, rất nhiều NCT, gia đình NCT muốn thuê người chăm sóc cho NCT. Và đấy chính là thị trường lao động - dịch vụ chăm sóc, hỗ trợ NCT.

Ba là, phần lớn người cao tuổi Việt Nam đang làm ở kinh tế hộ gia đình và kinh doanh nhỏ. Vì vậy, cần gỡ bỏ những rào cản liên quan đến vốn vay, đồng thời tập huấn các kỹ năng như: cách giao tiếp với khách hàng, cách đóng gói bao bì. Có được vốn vay, NCT sẽ tự làm chủ công việc kinh doanh của họ.

Bên cạnh đó, Việt Nam đang phát triển về du lịch, đặc biệt là du lịch cộng đồng, văn hóa và nghề truyền thống. Chúng ta có thể đào tạo các lớp tập huấn ngắn hạn cho NCT trở thành đại sứ du lịch cộng đồng. Bản thân NCT được coi là nhân chứng sống của lịch sử nên câu chuyện của họ kể sẽ rất sống động, truyền cảm hứng.

Ngoài ra, cần truyền thông để thay đổi tư duy, để doanh nghiệp nhìn thấy NCT chính là tài sản, tri thức, thay vì quan niệm NCT là già yếu. Nếu doanh nghiệp có những công việc phù hợp với thế mạnh của NCT sẽ mang lại lợi ích cho các bên. Một số doanh nghiệp cho biết, với những mô hình có cả người già và người trẻ làm kết hợp, họ thấy rất yên tâm bởi hai bên sẽ bù trừ, hỗ trợ nhau. Doanh nghiệp cần thay đổi tư duy trong tuyển dụng, sử dụng lao động cao tuổi và tạo những công việc phù hợp với NCT; đồng thời cải thiện môi trường làm việc cho phù hợp với NCT.

PV: Theo bà, những nhóm công việc nào phù hợp với NCT cả về sức khỏe lẫn kinh nghiệm? Làm thế nào để khai thác hiệu quả kinh nghiệm và kỹ năng của người cao tuổi trong các ngành, nghề cụ thể?

Bà Trần Bích Thủy: Những công việc phù hợp với NCT phải phù hợp với sức khỏe, tận dụng được kinh nghiệm của NCT và linh hoạt hình thức, thời gian, địa điểm làm việc.

Theo đó, có 6 nhóm công việc phù hợp với NCT. Nhóm 1, tự kinh doanh và kinh tế hộ gia đình. Nhóm công việc này phù hợp với phần lớn NCT nên cần được khuyến khích mạnh nhất. Nhóm 2 là làm nông nghiệp và sản xuất thủ công. Hiện nay, 62% NCT ở nông thôn và làm nông nghiệp. Với việc sản xuất thủ công thì không chỉ tốt cho NCT mà tạo việc làm cho cả lao động trẻ. Nhóm 3 là dịch vụ đơn giản, không cần kỹ năng cao, chẳng hạn như bán lẻ, trông coi cửa hàng,… Nhóm 4 cần NCT có chuyên môn, kỹ năng, trình độ cao, giàu kinh nghiệm. Trong tương lai, nhóm công việc này sẽ chiếm tỷ lệ nhiều hơn, như làm tư vấn kỹ thuật, cố vấn làm giám sát,…

Nhóm 5 là công việc thủ công bán kỹ năng. Ở Việt Nam có các nghề thủ công truyền thống và nhiều NCT vẫn giữ nghề ông cha để lại. Nếu làm tốt, thậm chí còn kéo người trẻ tuổi quay về với quê hương, làng nghề. Cuối cùng là nhóm làm việc cho lĩnh vực phi chính thức. Hiện nay, phần lớn NCT đang ở gia đình và làm việc phi chính thức. Chúng ta cần nhìn nhận thực tế đó để đầu tư cho nhóm này.

Để khai thác hiệu quả kinh nghiệm và kỹ năng của NCT, đầu tiên phải xem NCT có nhu cầu làm gì, xem có những loại việc thế nào, doanh nghiệp muốn điều gì, sau đó để NCT lựa chọn công việc. Sau đó, sẽ cung cấp cho NCT những lớp tập huấn phù hợp với nhu cầu của họ.

PV: Trân trọng cảm ơn bà!

Việc làm cho người cao tuổi cần trở thành một bộ phận của chính sách lao động

Hiện nay chính sách, chế độ cho người lao động cao tuổi còn thiếu, dù nhiều người vẫn còn khả năng và mong muốn làm việc, cống hiến.