Xã hội và báo chí Việt Nam đầu thế kỷ 20

•  Phần 1: Đạm Phương nữ sử - cuộc đời và thời cuộc

Vừa chiếm được ba tỉnh Đông Nam Bộ, thực dân Pháp đã bắt tay khai thác vùng đất mới đoạt, lấy hoa lợi bù đắp chi phí xâm lăng. Triều đình Huế chấp nhận guồng máy cai trị của nước ngoài. Theo nhận xét của một nhà báo thời ấy, “Viện Cơ mật của triều đình đã biến thành những con rối bọc nhung lụa, mà đầu mối các sợi dây điều khiển nằm ở mấy ngón tay thành thạo của khâm sứ Pháp” (Theo Lubanski, “Đông Pháp năm 1902”, bài đăng tạp chí Indochine năm 1903).

Chính khách cáo già Paul Doumer, người tin cậy của các tập đoàn công nghiệp-tài chính Pháp, được cử sang làm toàn quyền Đông Dương. Dưới sự điều hành của ông (kể cả thời gian sau khi ông về nước chuẩn bị tranh cử tổng thổng Pháp), một số cơ sở hạ tằng giao thông, công nghiệp ra đời: Cầu Long Biên nối hai bờ sông Hồng, ga Hàng Cỏ và tuyến đường sắt Hải Phòng-Vân Nam, các doanh điền lúa gạo ở miền Tây và đường sắt Sài Gòn-Mỹ Tho, các mỏ than Hồng Gai, Cẩm Phả và đồn điền cao su Biên Hòa, Tây Ninh, vv... Các trục đường được đánh số 7 (Nghệ An), 8 (Hà Tĩnh), 9 (Quảng Trị), vv… nối bờ biển miền Trung với Lào, đến tận bờ sông Mê Kông, xây đắp bằng mồ hôi và máu của dân nghèo miền Trung.

Về khách quan, những cơ sở hạ tằng ấy có góp phần nhất định phát triển, kinh tế, làm biến đổi xã hội nước ta. Kèm theo là sự áp bức, bóc lột tàn bạo, thuế má nặng nề. Thủ công nghiệp, các nghề truyền thống suy tàn. Trai tráng bị đẩy đi làm phu đồn điền các vùng đất mới. “1905-1930 là thời kỳ phụ thuộc kinh tế và rối loạn xã hội của Việt Nam” (J. Chesneaux).

Nhân tố tích cực duy nhất là sự phổ cập chữ quốc ngữ. Nhưng đó không đơn thuần là công lao người Pháp. Chữ viết theo mẫu tự la tinh vốn được đặt ra từ cuối thế kỷ 16. Qua ba trăm năm, nó hoàn thiện dần, dù vậy vẫn không ra khỏi phạm vi các nhà thờ Thiên chúa giáo. Cũng không phải ngay từ đầu người Pháp đã mặn mà với chữ quốc ngữ. Sau khi chiếm Nam Kỳ, họ đã thử phổ biến các chính sách thực dân thông qua chữ Hán (Tờ Le Bulletin des villages (Bản tin làng xã) đầu đề tiếng Pháp, nội dung viết bằng chữ Hán). Tuy nhiên, ở nông thôn ta có bao nhiêu người thông thạo chữ ấy? Họ quay sang dùng thẳng tiếng Pháp theo mô hình đã thực hiện thành công ở một số nước thuộc địa châu Phi, song gặp lực cản lớn là nhân dân Việt Nam máu thịt đời đời gắn bó với tiếng mẹ đẻ. Chữ quốc ngữ thoạt đầu bị coi là sản phẩm ngoại lai xa lạ với “chữ nghĩa thánh hiền”. May mắn là cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, trước cảnh nước mất nhà tan, các nhà trí thức Việt Nam nhận ra vai trò và tác dụng của chữ quốc ngữ. Các nhà “tân học” đã đành, mà nhiều nhà “cựu học” cũng coi đó là phương tiện đắc lực trong việc mở mang dân trí. Tiến sĩ Trần Quý Cáp trước khi bị hành quyết (1908), đã có bài vè kêu gọi: Chữ quốc ngữ là hồn trong nước/ Phải đem ra tính trước dân ta… Các chí sĩ Đông Kinh nghĩa thục đều khẳng định: Phàm người trong nước đi học, nên lấy chữ quốc ngữ làm phương tiện đầu tiên (Văn minh tân học sách, 1907),  vv. Những người nắm các cơ quan ngôn luận nhằm mục đích truyền bá “Âu Tây tư tưởng” hay “nền văn minh Thái Tây” thì đương nhiên dùng chữ quốc ngữ. Nhờ điểm gặp nhau ấy, cụ nghè Ngô Đức Kế từ nhà tù Côn Đảo trở về có thể nhận xét: “Các nhà tân học, cựu học đều biết rằng muốn khai thông phong khí cho dễ, truyền bá văn minh cho mau, thì phải dùng tiếng mình, viết chữ mình” (Tạp chí Hữu thanh, 1924). Việc thi cử bằng chữ Hán bị bãi bỏ. Các trường dạy quốc ngữ mở ra ở nhiều nơi. Tình hình kinh tế xã hội mới là mảnh đất cho đội ngũ công nhân Việt Nam lớn mạnh và sự thành lập Đảng Cộng sản.   

Sự ra đời của báo chí Việt Nam năm 1865 với tờ Gia Định báo báo hiệu sự lên ngôi của chữ quốc ngữ, đồng thời là một động lực đưa quốc ngữ mau chóng trở thành một thành tố đắc lực của văn hiến Việt Nam. Tuy vậy, đầu thế kỷ 20, báo tiếng Việt còn rất non yếu. Trong số 120 tờ báo nộp lưu chiểu ở cả ba kỳ (1925), báo tiếng Pháp chiếm đến 80%. Nhiều tờ báo tiếng Việt lại có cuộc sống quá ngắn do luôn gặp khó khăn về tài chính, và đặc biệt nếu để lộ khuynh hướng không tán đồng chính sách thực dân.  

Chế độ báo chí hết sức khắt nghiệt. “Báo chí ở thuộc địa không thể viết những gì trái ý quan toàn quyền” (nhận định của Hội Nhân quyền Pháp thời bấy giờ). Phải chờ đến lúc nhà chính khách có tài mị dân là Albert Sarraut sang nhậm chức toàn quyền Đông Dương, ông ta hiểu không thể khuất phục dân tộc Việt Nam bằng sức mạnh, mà đi đôi với vũ lực cần nhiều biện pháp mềm mỏng. Một số luật lệ được nới lỏng. Báo chí bớt ngôt ngạt phần nào, có điều kiện xuất hiện nhiều hơn. Nhiều sĩ phu yêu nước khéo léo sử dụng báo chí hợp pháp làm nơi bộc bạch tâm huyết. Phan Yên báo, tờ báo thứ hai ra đời tiếp sau Gia Định báo do người Việt Nam làm chủ bút vừa cất tiếng chỉ trích chính sách của nhà cầm quyền đã bị đóng cửa ngay. Tờ Nông cổ mín đàm do người Pháp bỏ tiền ra lập làm nơi “mạn đàm về nông nghiệp và thương mại” vẫn được một nhiều người Việt Nam dùng làm diễn đàn cổ súy cho “phong trào Minh Tân”, dùng hàng nội hóa. Tạp chí Hữu thanh (Hà Nội) danh nghĩa chỉ là cơ quan của Hội Tương tế và Kỹ nghệ Bắc Kỳ, vẫn đăng tải bài của cụ Ngô Đức Kế “Luận về chính học hay tà thuyết”, bác bỏ một số luận điểm của tạp chí Nam phong, vv.

Với con mắt của một luật gia, nhà yêu nước Nguyễn An Ninh sớm nhận ra cái khe trong pháp luật thực dân là sự kỳ thị giữa báo chí viết bằng tiếng Pháp và báo chí viết bằng tiếng Việt. Từ Pháp về, ông cho ra tờ La Clôche félée (Tiếng chuông rè) làm diễn đàn, qua đó làm tốt vai trò “người có công đánh thức cả một thế hệ thanh niên Việt Nam mê ngủ những năm 1920”, như nhận định của Giáo sư Trần Văn Giàu sau này (Xem Lời giới thiệu in trong Nguyễn An Ninh tác phẩm, 2009).

Có thể khái quát thực trạng báo chí Việt Nam đầu thế kỷ 20 bằng câu viết của nhà báo cách mạng Trần Huy Liệu trên tờ Pháp Việt nhất gia (1927) như sau: “…Có miệng không được nói, có tư tưởng không được giải bày, đó là cái số kiếp của 25 triệu đồng bào ta, mà cũng là cái đặc ân chính phủ Pháp ban cho 25 triệu đồng bào ta. Lịch sử báo giới ta trải qua mấy chục năm nay, những người làm báo hoàn toàn là những người miệng câm, tai điếc… Mỗi khi ta cầm đến ngòi bút, cầm đến tờ báo không khỏi bầm gan tím dạ, thẹn ruột đau lòng” (Xem Trần Huy Liệu, Hồi ký, 1984).

Đạm Phương nử sữ làm báo trong bối cảnh đó.
Phần tiếp theo:

•  Ngôi sao đầu thế kỷ