Bảo đảm quyền con người từ góc độ ứng phó với biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu không còn là vấn đề môi trường thuần túy mà đã trở thành một trong những thách thức nhân quyền lớn nhất của nhân loại trong thế kỷ XXI. Kết luận số 75-KL/TW của Ban chấp hành TW Đảng khóa XIV ban hành tháng 7/2026 xác định bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu là một trong những trụ cột phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Với Kết luận này, Việt Nam tiếp tục phát đi một thông điệp đối ngoại nhất quán: bảo vệ môi trường chính là sự bảo đảm cho quyền được sống, quyền được an toàn và quyền phát triển của mọi người dân.

Theo Liên hợp quốc, biến đổi khí hậu tác động tiêu cực trực tiếp đến việc thụ hưởng quyền con người, bao gồm quyền sống, quyền sức khỏe, quyền lương thực, quyền nước sạch, quyền nhà ở và quyền được sống trong môi trường trong lành.

Môi trường sống an toàn là quyền cơ bản của con người

Trong suốt một thời gian dài, bảo vệ môi trường thường được nhìn nhận như một hệ quả phải đánh đổi hoặc một nhiệm vụ đi kèm với phát triển kinh tế. Tuy nhiên, thực tiễn từ ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn, hạn hán, xâm nhập mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long cho đến sạt lở đất ở vùng núi phía Bắc đã chứng minh: thiệt hại về môi trường và khí hậu tác động nhanh nhất, sâu sắc nhất tới sức khỏe, tính mạng và sinh kế của người dân.

Bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu không đơn thuần là xử lý kỹ thuật hay quản lý tài nguyên, mà chính là sự cam kết chính trị cao nhất của Đảng và Nhà nước trong việc bảo vệ các quyền nhân thân, quyền kinh tế, xã hội của mỗi công dân. Kết luận 75-KL/TW đã tạo ra bước ngoặt về tư duy khi khẳng định quan điểm chỉ đạo: "Đặt con người và chất lượng cuộc sống của Nhân dân ở trung tâm của mọi quyết định phát triển; lấy việc bảo đảm môi trường sống an toàn, trong lành, bảo vệ sức khỏe, tính mạng, sinh kế của mọi người dân làm mục tiêu cao nhất".

Tại hội nghị toàn quốc quán triệt Nghị quyết Hội nghị Trung ương lần thứ 3, Phó Thủ tướng thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc nhấn mạnh: "Ứng phó với biến đổi khí hậu là nhiệm vụ đặc biệt quan trọng liên quan trực tiếp đến đời sống sinh kế của Nhân dân và phát triển bền vững. Đây là trách nhiệm, là nghĩa vụ của cả hệ thống chính trị, của tổ chức, doanh nghiệp, cộng đồng dân cư và của mỗi người dân. Đặt con người và chất lượng cuộc sống của Nhân dân ở trung tâm của mọi quyết định phát triển".

Sự chuyển dịch này thể hiện góc nhìn tiệm cận với các chuẩn mực quốc tế về quyền con người. Đây có thể coi là một sự tái khẳng định mạnh mẽ bảo đảm quyền con người trước những thách thức khốc liệt của thực tại. Ngân hàng Thế giới từng cảnh báo biến đổi khí hậu có thể "xóa sạch" gần một thập kỷ tăng trưởng và kéo hơn 1 triệu người Việt Nam trở lại nghèo đói; những trận bão lũ cực đoan năm qua cũng đã để lại tổn thất kinh tế hàng chục nghìn tỷ đồng cùng nhiều mất mát về người. Mọi dự án kinh tế sẽ trở nên vô nghĩa nếu bị đánh đổi bằng ô nhiễm không khí ở đô thị, hay sinh kế của nông dân Đồng bằng sông Cửu Long trước xâm nhập mặn… Việc Kết luận 75 - KL/TW yêu cầu dành tối thiểu 2% tổng chi ngân sách hằng năm cho môi trường, kiên quyết kiểm soát các nguồn thải lớn hay giải quyết ô nhiễm tại các đô thị đặc biệt không chỉ là nhiệm vụ kỹ thuật, mà là hành động bảo vệ quyền sức khỏe chính đáng của công dân.

Bảo vệ sinh kế và chuyển đổi công bằng

Tác động của biến đổi khí hậu mang tính bất bình đẳng sâu sắc. Những người dễ bị tổn thương nhất, đồng bào miền núi, người dân ven biển, người nghèo đô thị, lại là những người chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ bão lũ, sạt lở và triều cường.

Từ góc độ nhân quyền, việc Nhà nước chủ động bảo vệ nhóm yếu thế là thước đo của sự công bằng xã hội. Kết luận 75 đã chỉ rõ định hướng hành động: "Quy hoạch lại các khu dân cư, thực hiện di dân khỏi các vùng rủi ro cao, kết hợp với bảo đảm sinh kế bền vững cho người dân". Thực tế thời gian qua, hàng chục nghìn hộ dân đã được di dời khỏi vùng nguy hiểm, hàng trăm nghìn hecta đất lúa đã chuyển sang mô hình tôm - lúa hay nông nghiệp thích ứng để giữ vững an ninh lương thực.

Hơn nữa, khi Việt Nam cam kết mạnh mẽ hướng tới Net Zero vào năm 2050, Việt Nam phải đối mặt với thách thức về một cuộc "Chuyển đổi công bằng". Sự dịch chuyển sang kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn sẽ làm thay đổi cấu trúc việc làm. Giải pháp "thực hiện các chương trình đào tạo, chuyển đổi nghề nghiệp, hỗ trợ sinh kế trong quá trình chuyển đổi xanh" được nêu trong Kết luận chính là sự cam kết không để bất kỳ người lao động nào bị bỏ lại phía sau. Quyền lao động và quyền mưu sinh của người dân được bảo vệ toàn vẹn ngay cả trong những biến thiên lớn của nền kinh tế.

Ông Đào Xuân Lai, chuyên gia lĩnh vực phát triển bền vững, chuyển đổi năng lượng và bảo vệ môi trường, đánh giá: "Việt Nam đã cam kết giải quyết các vấn đề biến đổi khí hậu. Ở Việt Nam, bảo vệ môi trường không chỉ cho phát triển kinh tế hiện nay mà giúp phát triển kinh tế bền vững trong tương lai, giải quyết biến đổi khí hậu".

Cuộc khủng hoảng khí hậu đang đe dọa quyền con người cơ bản, đặc biệt là quyền được sống. Kết luận 75 - KL/TW của Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV đã thiết lập một khung chính sách toàn diện, mang tính tầm nhìn đến năm 2030 và 2045. Đặt việc bảo đảm quyền con người, từ tính mạng, sức khỏe đến sinh kế, làm cốt lõi cho mọi hành động ứng phó biến đổi khí hậu. Đây cũng chính là thước đo giá trị cao nhất cho một mô hình phát triển nhanh, xanh và bền vững mà Việt Nam đang hướng tới.

Bảo đảm quyền con người ở Việt Nam:Rõ nét qua chính sách, thuyết phục từ thực tiễn

VOV.VN - Bảo đảm quyền con người là yêu cầu xuyên suốt trong xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, đồng thời là thước đo chất lượng phát triển, hiệu quả quản trị và uy tín quốc gia. Những thành tựu đạt được góp phần nâng cao vị thế Việt Nam, khẳng định quyết tâm lấy con người làm trung tâm của mọi chính sách.