Không còn là cá biệt, cần thay đổi tiêu chí đầu tư công

Chiều 21/4, Quốc hội họp tại hội trường dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng. Tại phiên thảo luận, đại biểu Hoàng Sơn Tân (đoàn Quảng Trị) đã nêu nhiều vấn đề đáng chú ý về hiệu quả đầu tư công, đặc biệt là bất cập trong cơ chế đấu thầu hiện nay.

Theo đại biểu, với quy mô hơn 8 triệu tỷ đồng, kế hoạch đầu tư công trung hạn 5 năm tới tăng gấp 2,7 lần so với giai đoạn trước, đặt ra cả cơ hội lẫn thách thức lớn. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy cơ chế đấu thầu “càng giảm giá sâu càng trúng thầu” đang bộc lộ nhiều hệ lụy: chất lượng công trình giảm, tiến độ kéo dài, hiệu quả đầu tư không đạt kỳ vọng.

Dẫn chứng từ địa phương, đại biểu Hoàng Sơn Tân cho biết một dự án hệ thống thoát nước trị giá khoảng 1.000 tỷ đồng, sử dụng vốn ODA có mức giảm giá thầu trung bình 24%, cá biệt lên tới 42%, giúp tiết kiệm gần 200 tỷ đồng cho ngân sách. Tuy nhiên, các gói thầu giảm trên 20% đều chậm tiến độ, khiến dự án kéo dài thêm 3 năm.

Nguyên nhân chủ yếu là do nhà thầu bỏ giá quá thấp, không đảm bảo lợi nhuận nên thiếu động lực thi công, thậm chí ưu tiên nguồn lực cho các dự án khác. Trong khi đó, chủ đầu tư gặp khó trong việc chấm dứt hợp đồng do đã tạm ứng vốn, kéo theo nhiều hệ lụy pháp lý.

“Một ví dụ khác là công trình 6 phòng học trị giá khoảng 8 tỷ đồng. Dù quy mô nhỏ, dự án vẫn phải đấu thầu rộng rãi, dẫn đến tình trạng nhà thầu năng lực hạn chế bỏ giá thấp để trúng thầu. Hệ quả là công trình mất gần 4 năm mới hoàn thành, ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động dạy và học”, Đại biểu nhấn mạnh.

Điểm chung của các dự án này là: đấu thầu đúng quy định, giá trúng thầu thấp, nhưng đều chậm tiến độ và khó xử lý trách nhiệm.

Đại biểu Hoàng Sơn Tân nhấn mạnh, tình trạng trên diễn ra phổ biến trên cả nước. Do đó, trong giai đoạn tới, đầu tư công cần chuyển trọng tâm từ “tiết kiệm chi phí” sang “hiệu quả thực chất”, với hai tiêu chí cốt lõi là chất lượng và tiến độ. Từ thực tiễn này, đại biểu kiến nghị 3 nhóm giải pháp lớn.

Thứ nhất, sửa đổi các luật liên quan, đặc biệt là Luật Đấu thầu, theo hướng nâng ngưỡng chỉ định thầu đối với các công trình có tiêu chuẩn đồng nhất như phòng học, từ 2 tỷ đồng lên khoảng 10 tỷ đồng. Đồng thời, tăng trách nhiệm và chế tài đối với chủ đầu tư trong lựa chọn nhà thầu.

Thứ hai, với các dự án bắt buộc đấu thầu, cần giảm trọng số tiêu chí giá, tăng tỷ trọng đánh giá chất lượng và tiến độ. Đồng thời, bổ sung cơ chế linh hoạt: cho phép nhà thầu chủ động vốn, tạo điều kiện chấm dứt hợp đồng nhanh khi vi phạm, cũng như cơ chế bồi thường hai chiều giữa nhà thầu và cơ quan quản lý.

Thứ ba, thúc đẩy mạnh mô hình đối tác công - tư (PPP) đối với các dự án lớn. Đại biểu đề nghị sớm hoàn thiện hành lang pháp lý, mở rộng áp dụng cho các địa phương, đặc biệt là những nơi có nguồn lực ngân sách hạn chế, nhằm khai thác hiệu quả nguồn vốn xã hội hóa.

Trong bối cảnh quy mô đầu tư công tăng mạnh, những bất cập trong cơ chế đấu thầu nếu không được xử lý kịp thời có thể làm giảm hiệu quả sử dụng vốn, gây lãng phí nguồn lực và ảnh hưởng đến mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội.

Các ý kiến tại nghị trường cho thấy yêu cầu cấp thiết phải sửa đổi chính sách, hoàn thiện pháp luật, nhằm đảm bảo các dự án đầu tư công không chỉ “rẻ” mà còn “tốt” và “đúng tiến độ”.

Cũng đóng góp ý kiến tại hội trường, đại biểu Phạm Văn Hòa (đoàn Đồng Tháp) đánh giá, giai đoạn 2021–2025 ghi nhận kết quả tích cực trong thực hiện kế hoạch đầu tư công trung hạn nhờ sự đồng bộ của cả hệ thống chính trị và chỉ đạo quyết liệt của Chính phủ.

Theo đó, toàn bộ 5/5 chỉ tiêu quan trọng đều hoàn thành, tạo nền tảng quan trọng cho giai đoạn 2026–2031. Đáng chú ý: Tỷ trọng chi đầu tư phát triển trong tổng chi ngân sách đạt khoảng 32%, vượt mục tiêu đề ra; Vốn đầu tư công bình quân 5 năm đạt 18,5%; Tỷ lệ giải ngân bình quân ước đạt khoảng 115% kế hoạch giao theo thời gian. Đại biểu Hòa nhấn mạnh, đây là kết quả “đáng phấn khởi”, tạo tiền đề quan trọng để nâng cao hiệu quả đầu tư công trong giai đoạn tới.

Bên cạnh kết quả đạt được, đại biểu chỉ rõ nhiều hạn chế, nổi bật là tiến độ giải ngân vốn đầu tư công chưa đáp ứng yêu cầu, đặc biệt là tình trạng chuyển nguồn lớn, nhất là với vốn ODA.

Theo phân tích, việc tiếp cận và giải ngân vốn ODA còn vướng do: Quy trình, điều kiện ràng buộc từ nhà tài trợ; Sự lúng túng của bộ, ngành và địa phương; Thiếu hướng dẫn cụ thể, thống nhất. Đại biểu kiến nghị Chính phủ, đặc biệt là Bộ Tài chính, cần có hướng dẫn rõ ràng, quyết liệt hơn để tháo gỡ điểm nghẽn này, tránh tình trạng “có vốn mà không tiêu được”.

“Dù tiến độ giải ngân đã cải thiện so với các nhiệm kỳ trước, nhưng vẫn còn chậm ở nhiều bộ, ngành và địa phương. Điều này ảnh hưởng trực tiếp tới mục tiêu tăng trưởng kinh tế. Nếu không cải thiện tốc độ và chất lượng giải ngân, mục tiêu tăng trưởng GDP hai con số sẽ khó đạt được một cách bền vững”, Đại biểu Hòa nhấn mạnh.

Chương trình mục tiêu quốc gia vẫn “ì ạch”

Đại biểu Phạm Văn Hòa băn khoăn, một điểm đáng lo ngại khác là giải ngân các chương trình mục tiêu quốc gia còn chậm, dù đã được nhiều lần “mổ xẻ”. Theo đại biểu, việc chậm giải ngân không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả đầu tư mà còn tác động trực tiếp đến người dân – đối tượng thụ hưởng chính. Do đó, cần ưu tiên tháo gỡ để đảm bảo tính nhân văn và hiệu quả của các chương trình này.

Đại biểu Phạm Văn Hòa thẳng thắn chỉ ra thực tế dù chủ trương lấy đầu tư công dẫn dắt đầu tư tư nhân đã được nhấn mạnh, nhưng hiệu quả còn hạn chế như: Nhiều dự án PPP (đối tác công – tư) không thu hút được nhà đầu tư; Một số dự án buộc phải chuyển từ PPP sang đầu tư công. Theo đại biểu Hòa, cần có cơ chế mạnh mẽ hơn để kích hoạt khu vực tư nhân, bởi nếu chỉ dựa vào đầu tư công thì sẽ khó tạo đột phá.

Đề xuất, cần tập trung liên kết vùng, tránh dàn trải, đại biểu Phạm Văn Hòa đề nghị định hướng đầu tư công giai đoạn tới cần tập trung trọng tâm, trọng điểm; Ưu tiên liên kết vùng, liên vùng và tránh tình trạng dàn trải, chia đều cho các địa phương. “Các lĩnh vực cần ưu tiên gồm hạ tầng giao thông, y tế, giáo dục quy mô vùng, nhằm tạo hiệu ứng lan tỏa thay vì đầu tư manh mún”.

Đối với các chương trình mục tiêu quốc gia, đại biểu đề xuất Trung ương cần hỗ trợ phần vốn đối ứng cho các địa phương khó khăn; Giảm áp lực tài chính cho tỉnh nghèo. “Về cơ chế đấu thầu, đại biểu Hòa cho rằng cần linh hoạt, có thể chỉ định thầu với dự án trọng điểm, cấp bách; Thí điểm để đánh giá hiệu quả thực tế; Tránh tình trạng nhà thầu bỏ giá thấp nhưng thi công kém, gây chậm tiến độ”, ông Hòa kiến nghị.

Các đại biểu đề xuất, để nâng cao hiệu quả đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026–2031, cần đồng bộ các giải pháp từ cải cách thể chế, đẩy nhanh giải ngân, thúc đẩy PPP đến tái cơ cấu đầu tư theo hướng tập trung, liên kết vùng. Đây là yếu tố then chốt để vừa đạt mục tiêu tăng trưởng cao, vừa đảm bảo tính bền vững của nền kinh tế.

Quốc hội làm việc thêm 0,5 ngày để xem xét, thông qua các luật thuế

VOV.VN - Quốc hội bổ sung hai nội dung quan trọng để xem xét, thông qua gồm: dự án luật sửa đổi, bổ sung một số điều của các luật thuế (Thuế thu nhập cá nhân, Thuế giá trị gia tăng, Thuế thu nhập doanh nghiệp, Thuế tiêu thụ đặc biệt) và phương án xử lý nguồn tiền nhằm thực hiện phán quyết của trọng tài quốc tế.