Thể chế thử nghiệm và lý do TP.HCM cần một đạo luật dài hạn

Mắc kẹt trong "chiếc áo" thí điểm

Sau thời điểm sáp nhập lịch sử, TP.HCM được phác họa chân dung một siêu đô thị tầm cỡ, đóng vai trò cực tăng trưởng trọng điểm với tỷ lệ đóng góp ngân sách lên đến 33%. Đối với một thành phố gần 15 triệu dân mang tầm vóc quốc tế, bài toán đặt ra không chỉ nằm ở sự phát triển riêng lẻ.

Suốt gần một thập kỷ, thành phố có sự phát triển kinh tế năng động, nơi chiếm hơn 50% số doanh nghiệp của cả nước liên tục thí điểm cơ chế đặc thù. Đáng nói là, khái niệm thí điểm luôn đi kèm thời hạn nhất định. Chưa kể, những xung đột pháp lý với các luật, đạo luật chuyên ngành khiến cỗ máy hành chính có lúc khựng lại bởi tâm lý e dè, sợ sai.

Điển hình cho những thách thức trong quá trình triển khai các dự án chỉnh trang đô thị là dự án cải tạo rạch Xuyên Tâm, một công trình có lịch sử kéo dài hơn hai thập kỷ. Dự án được phê duyệt từ năm 2002, nhưng phải trải qua nhiều lần điều chỉnh về phương án đầu tư, quy mô và nguồn lực trước khi chính thức khởi công vào tháng 5/2025. Điểm nghẽn lớn của dự án không nằm ở một quy định đơn lẻ, mà là sự đan xen của nhiều khâu: thủ tục đất đai, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và bàn giao mặt bằng…

Đáng chú ý, dự án Xuyên Tâm từng được nghiên cứu theo phương thức BT. Tuy nhiên, phương án đầu tư sau đó thay đổi sang nguồn vốn đầu tư công. Rạch Xuyên Tâm vì thế không chỉ là câu chuyện của một con rạch hay một dự án chậm tiến độ, mà còn cho thấy sự thiếu đồng bộ, ổn định của các chính sách, pháp luật.

Khó có thể đổ lỗi cho cán bộ không dám làm, bởi theo TSKH-KTS Ngô Viết Nam Sơn, họ đang làm đúng nguyên tắc. Họ chỉ có thể giải quyết công việc dựa trên cơ sở pháp lý. TP.HCM năng động sáng tạo, đang áp dụng những mô hình phát triển chưa từng có. Trong quá trình phát triển đó, thành phố đã nhận được sự ủng hộ của Trung ương thông qua các nghị quyết đặc thù. Tuy nhiên, bước đi quan trọng nhất là hoàn thiện nền tảng pháp lý.

Ông Ngô Viết Nam Sơn phân tích: “Hậu quả đầu tiên là các dự án lớn của thành phố sẽ bị ảnh hưởng rất lớn, từ quá trình thương lượng, ký kết đến thực hiện hợp đồng. Có những yêu cầu thành phố không thể đáp ứng dù hợp đồng đã được ký, gây khó khăn cho tất cả các bên, làm kéo dài tiến độ dự án và thậm chí dẫn đến việc các đối tác trong nước hoặc nước ngoài khởi kiện, yêu cầu bồi thường. Điển hình là dự án Metro số 1. Tuyến metro này mất gần 20 năm để hoàn thành, trong khi ở nhiều nước, các dự án tương tự chỉ mất vài năm”.

Trở ngại do điểm nghẽn cơ chế

Không chỉ gây khó khăn cho công tác quản lý, tình trạng quy hoạch kéo dài còn ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân. Nhiều người dân Bình Quới cho biết đã phải sống trong cảnh “quy hoạch treo” hàng chục năm, không thể sửa chữa, xây dựng nhà cửa hay chủ động tính toán cuộc sống lâu dài.

Một người dân chia sẻ, người dân mong muốn khu vực được quy hoạch, chỉnh trang theo hướng hiện đại, văn minh, nhưng nếu phải di dời thì cần được bồi thường thỏa đáng để có nơi ở mới tốt hơn.

“Quy hoạch treo mấy chục năm rồi. Người dân mong lần này nếu phải giải tỏa thì được đền bù thỏa đáng, được sống ở nơi tốt hơn, chứ không phải tiếp tục cảnh này. Đừng để quy hoạch treo năm này qua năm khác nữa, người dân rất khổ”, người dân Bình Quới nói.

Một người dân khác cho rằng cơ quan chức năng cần sớm đưa ra phương án rõ ràng: “Nếu giải tỏa thì phải đền bù thỏa đáng, còn nếu bỏ quy hoạch thì để người dân được xây dựng, sửa chữa nhà cửa thuận lợi hơn”.

Bên cạnh vấn đề nhà ở, người dân cũng mong các dự án hạ tầng được triển khai để giải quyết tình trạng ùn tắc, ô nhiễm kéo dài. “Quốc lộ 13 phải được mở rộng, chứ kẹt xe quanh năm. Tình trạng này kéo dài lâu lắm rồi”, một người dân kiến nghị.

Với những người đã sống nhiều năm bên các khu vực ô nhiễm, mong muốn cải thiện môi trường càng trở nên cấp thiết. Một cụ ông 80 tuổi chia sẻ: “Ô nhiễm không khí, mùi hôi không thể chịu nổi. Tôi mong từng ngày kênh này được cải tạo như kênh bên đường Trường Sa - Hoàng Sa. Được sống và chứng kiến một ngày nơi đây thay đổi, tôi cũng thấy phấn khởi vì đất nước ngày càng tiến bộ”.

Tiếng thở dài mệt mỏi giữa dòng kẹt xe, hay ánh mắt mỏi mòn của những con người sống hơn nửa đời người trong những khu nhà lụp xụp, suy cho cùng đều vấp phải một rào cản chung: Nút thắt thể chế.

Năm 2017, Nghị quyết 54 đánh dấu mốc lần đầu cho phép TP.HCM thí điểm cơ chế đặc thù. 6 năm sau, Nghị quyết 98 ra đời mang theo 44 cơ chế, chính sách vượt trội. Mới đây nhất vào tháng 12 năm 2025, Nghị quyết 260 tiếp tục điều chỉnh, bổ sung những khoảng trống phát triển của TP.HCM mà thực tiễn đòi hỏi.

PGS.TS Trần Hoàng Ngân, Đại biểu Quốc hội khóa XVI cho biết, bài học từ đại dịch COVID-19 cho thấy, kinh tế TP.HCM cực kỳ nhạy cảm trước những cú sốc vĩ mô. Đầu tàu kinh tế cần một hệ thống thể chế tương thích để nâng cao sức chống chịu trước những biến động khó lường về dịch bệnh hay khí hậu.

Vì vậy, chính Nghị quyết 31 ra đời năm 2022 đã đặt nền móng cho Nghị quyết 98 mang tính đột phá, Nghị quyết 188 về phát triển đường sắt đô thị, cùng hàng loạt quyết sách khác nhằm tháo gỡ dự án tồn đọng kéo dài.

PGS.TS Trần Hoàng Ngân cho rằng: “Quá trình hoàn thiện thể chế để tiến tới xây dựng Luật Phát triển đô thị là một quá trình lâu dài, được tích tụ qua nhiều năm. Qua đó, những vấn đề TP.HCM đã kiến nghị, trăn trở sẽ từng bước được luật hóa. Thể chế cũng cần được hoàn thiện phù hợp với sự phát triển của đất nước và đáp ứng yêu cầu, đòi hỏi thực tiễn của TP.HCM”.

Dù đã mang lại nhiều kết quả nhất định, nhưng bản chất thí điểm có thời hạn chính là hạn chế của các Nghị quyết đặc thù. Thử đặt mình vào vị trí của một nhà đầu tư chiến lược, sẽ chẳng ai dám đánh cược hàng chục tỷ USD đầu tư vào một trung tâm tài chính hay khu công nghệ cao chỉ dựa trên một cơ chế có thời hạn 5 năm. Bởi, hết 5 năm, quy định có thể thay đổi?

TS.Lê Quang Đạm, Tổng Giám đốc Marvell Việt Nam cho rằng, giữa luật, mghị quyết và việc thực thi thực tế vẫn còn khoảng cách nhất định. Là một đại diện doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài làm việc tại TP.HCM hơn 12 năm qua, điều mong mỏi nhất là các chính sách triển khai phải mang tính bền vững và triển khai nhanh chóng.

Với kinh nghiệm điều hành nhiều năm, ông Lê Quang Đạm từng chứng kiến không ít trở ngại do điểm nghẽn cơ chế. Chính vì vậy yếu tố then chốt để tháo gỡ chính là sự đồng bộ từ trên xuống dưới trong quá trình thực thi pháp luật:

“Nhiều trường hợp, định hướng của lãnh đạo các cấp rất rõ ràng, nhưng khi triển khai thực hiện, các bộ phận bên dưới vẫn chưa có sự thống nhất, gây nhiều khó khăn cho doanh nghiệp. Chẳng hạn, doanh nghiệp chúng tôi hoạt động trong lĩnh vực nghiên cứu và phát triển (R&D), cần nhập một số thiết bị phục vụ nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, nhưng quá trình nhập khẩu hiện vẫn gặp khá nhiều vướng mắc”, ông Lê Quang Đạm nói.

Nhìn ra thế giới, Thâm Quyến của Trung Quốc và Seoul của Hàn Quốc cho thấy, những đô thị muốn bứt phá cần một nền tảng thể chế và quy hoạch đủ mạnh, đủ ổn định để biến chính sách thành năng lực phát triển.

Với TP.HCM, đi từ Nghị quyết 54, 98 rồi Nghị quyết 260, hành trình tìm kiếm cơ chế của TP.HCM là Luật phát triển đô thị đang được bàn tại kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất của Quốc hội khóa XVI.

Luật này gánh vác một sứ mệnh đặc biệt trong giai đoạn mới, đó là: Xóa bỏ tư duy chính sách ngắn hạn, đặt nền móng để thành phố vươn mình.

TP.HCM tăng tốc giải ngân đầu tư công để đạt mục tiêu 100%

VOV.VN - TP.HCM được Thủ tướng Chính phủ giao 147.599 tỷ đồng vốn đầu tư công năm 2026, chiếm 14,6% tổng nguồn vốn cả nước. Đến cuối tháng 7, TP đã giải ngân đạt 43,2% kế hoạch. Những tháng cuối năm, TP phải tăng tốc mạnh để hoàn thành mục tiêu giải ngân 100%.