Thủ đoạn xuyên tạc mới trên không gian mạng thời AI

Các hoạt động xuyên tạc, phát tán thông tin sai sự thật trên không gian mạng đang có nhiều thay đổi về phương thức, thủ đoạn, đặc biệt với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ Deepfake. Không chỉ tạo ra các sản phẩm giả mạo tinh vi, các đối tượng còn lợi dụng thông tin chính thống để cắt ghép, bóp méo ngữ cảnh, dẫn dắt dư luận và làm xói mòn niềm tin của người dân.

Để làm rõ những xu hướng mới trong hoạt động chống phá trên không gian mạng cũng như các giải pháp nâng cao "sức đề kháng" cho xã hội trước làn sóng thông tin xấu độc, phóng viên VOV.VN đã có cuộc trao đổi với TS Lương Ngọc Vĩnh, Trưởng khoa Tuyên truyền, Học viện Báo chí và Tuyên truyền.

PV: Thưa ông, trên không gian mạng hiện nay, các hoạt động xuyên tạc, chống phá Đảng và Nhà nước đã có sự thay đổi như thế nào so với giai đoạn cách đây 5-10 năm?

TS. Lương Ngọc Vĩnh: So với trước, phương thức chống phá của các thế lực thù địch trên không gian mạng đã chuyển dịch mạnh mẽ sang xu hướng tinh vi và cá nhân hóa sâu sắc.

Trước đây, họ chủ yếu tấn công trực diện bằng các bài viết dài, giật gân trên các trang web thô sơ, khiến chúng ta dễ nhận diện hơn. Hiện nay, các đối tượng đã tối ưu hóa công nghệ số, sử dụng trí tuệ nhân tạo và kỹ thuật Deepfake để tạo ra các video ngắn giả mạo giọng nói, hình ảnh với độ chân thực cao. Đồng thời, họ lợi dụng thuật toán mạng xã hội để phân loại đối tượng, lồng ghép tin giả vào dòng thông tin thật nhằm khoét sâu vào các vấn đề dân sinh nhạy cảm hoặc bôi đen đời tư cán bộ để thúc đẩy tự chuyển hóa tư tưởng.

PV: Nhiều ý kiến cho rằng các đối tượng hiện nay không còn sử dụng nhiều luận điệu cực đoan mà chuyển sang khai thác thông tin chính thống rồi cắt ghép, bóp méo ngữ cảnh để dẫn dắt dư luận. Ông đánh giá thế nào về nhận định này?

TS. Lương Ngọc Vĩnh: Nhận định này hoàn toàn chính xác, phản ánh thủ đoạn nguy hiểm nhất trong chiến thuật tuyên truyền phá hoại hiện nay. Khi trình độ dân trí ngày càng cao, những luận điệu cực đoan, lời lẽ thô tục, thiếu văn hoá không còn hiệu quả vì dễ gây ra sự cảnh giác. Do đó, các đối tượng chuyển sang khai thác nguồn tin từ báo chí chính thống, văn bản pháp luật hoặc phát ngôn của lãnh đạo để cắt xén, bóp méo ngữ cảnh.

Họ nhặt nhạnh các câu chữ nhạy cảm ra khỏi bài phát biểu dài, rêu rao các dự thảo chính sách đang thảo luận như thể đã áp dụng, hoặc lồng ghép bình luận định hướng để gieo rắc hoài nghi. Khi người dân kiểm chứng và thấy sự kiện hoặc nhân vật đó hoàn toàn có thật, họ lập tức hạ bớt hàng rào phòng ngự tâm lý để tiếp nhận thông tin bóp méo. Bản chất của thủ đoạn này là dùng một phần sự thật để tạo lá chắn che đậy sự giả dối bên trong, gây xói mòn niềm tin một cách từ từ và cực kỳ hiểm độc.

PV: Trong quá trình theo dõi dư luận xã hội, theo ông, những chủ đề nào đang thường xuyên bị các đối tượng xấu lợi dụng để xuyên tạc, kích động hoặc gây chia rẽ trong xã hội?

TS. Lương Ngọc Vĩnh: Tôi nhận thấy các đối tượng xấu thường tập trung khoét sâu vào ba nhóm chủ đề nóng sau đây:

Một là công tác phòng, chống tham nhũng và nhân sự. Khi Đảng xử lý cán bộ vi phạm, họ lập tức xuyên tạc thành đấu đá nội bộ, thanh trừng phe phái nhằm bôi đen hình ảnh đội ngũ lãnh đạo và làm xói mòn niềm tin vào chế độ.

Hai là các vấn đề dân sinh như quy hoạch đất đai, đền bù giải phóng mặt bằng, hoặc bất cập trong quản lý kinh tế, y tế, giáo dục. Việc đánh vào quyền lợi trực tiếp này nhằm kích động khiếu kiện đông người, gây mất an ninh trật tự địa phương.

Ba là các vấn đề lịch sử, dân tộc và tôn giáo. Họ lợi dụng các sự kiện lịch sử chưa đồng thuận hoặc vụ việc phức tạp ở vùng sâu để kích động tâm lý ly khai, chia rẽ khối đại đoàn kết. Tất cả đều núp bóng phản biện xã hội để dẫn dắt dư luận chống phá.

PV: Ông có thể lấy ví dụ thực tế về thủ đoạn bóp méo, xuyên tạc sự thật đang diễn ra hiện nay?

TS. Lương Ngọc Vĩnh: Lợi dụng quá trình thực hiện quy hoạch Dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng, Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm, quy hoạch và thực hiện thi công các tuyến đường vành đai 1, vành đai 2,5… nhằm mở rộng không gian phát triển của Thủ đô, các thế lực thù địch, phần tử cơ hội chính trị và một số đối tượng chống phá đã không ngừng tung ra các luận điệu sai trái, xuyên tạc chính sách của Đảng, Nhà nước và chính quyền Thành phố Hà Nội.

Về bản chất, đây là những chủ trương đúng đắn nhằm xây dựng Thủ đô văn hiến, văn minh, hiện đại, hạnh phúc và hướng tới một Thủ đô mang tầm vóc. Tuy nhiên, các đối tượng xấu đã bóp méo thông tin chính sách. Về trục đại lộ cảnh quan sông Hồng, các đối tượng rêu rao rằng Nhà nước đang thu hồi đất ngoài đê để giao cho doanh nghiệp tư nhân xây dựng bất động sản thương mại nhằm trục lợi, đẩy người dân nghèo ra xa trung tâm.

Nhưng bản chất vấn đề, Hà Nội vẫn đang triển khai ý tưởng và đang làm từng bước thận trọng trước khi lấy ý kiến nhân dân về dự án này, nhưng các đối tượng đã lợi dụng, bóp méo thông tin gây hoang mang cho người dân.

PV: Vậy thưa ông, vì sao những thông tin thiếu ngữ cảnh như vậy lại thường có tốc độ lan tỏa mạnh mẽ trong cộng đồng?

TS. Lương Ngọc Vĩnh: Xét dưới góc độ tâm lý học đám đông, hiện tượng này xuất phát từ ba nguyên nhân chủ chốt:

Thứ nhất là sự chi phối của cảm xúc và tâm lý đám đông. Khi tiếp cận một thông tin đánh trúng nỗi lo sợ về kinh tế, sự bức xúc xã hội hoặc lòng trắc ẩn, người dùng mạng xã hội thường hành động theo bản năng trực giác. Họ thực hiện hành vi chia sẻ ngay lập tức để cảnh báo người thân hoặc thể hiện quan điểm cá nhân mà bỏ qua bước kiểm chứng nguồn tin.

Thứ hai là sự thiếu hụt kỹ năng nhận diện thông tin trong kỷ nguyên số. Nhiều người vẫn duy trì thói quen tư duy truyền thống, mặc định rằng cứ có hình ảnh trực quan, video sống động hoặc có trích dẫn phát ngôn là thông tin chuẩn xác. Họ hoàn toàn chưa có bộ lọc nhận thức để nhận biết các thủ thuật cắt ghép hình ảnh hay công nghệ giả tạo giọng nói bằng AI.

Thứ ba là sự bùng nổ của các dạng video ngắn định hình thói quen tiếp nhận thông tin hời hợt, lướt nhanh và ưa chuộng các tiêu đề giật gân. Việc lười đọc các bài phân tích sâu sắc, ngại tìm hiểu bối cảnh toàn diện của sự việc đã biến người dùng thành những người nhẹ dạ cả tin, tạo điều kiện cho các dòng tin độc hại dễ dàng thâm nhập và phát tán rộng rãi.

PV: Trước những thách thức phi truyền thống từ công nghệ AI và Deepfake, theo ông, công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng cần có những đổi mới căn bản nào về mặt tư duy và giải pháp?

TS. Lương Ngọc Vĩnh: Sự phát triển của AI đã đẩy cuộc đấu tranh tư tưởng vào một giai đoạn mới. Chúng ta không còn đối đầu với những cá nhân riêng lẻ mà đang đối đầu với hệ thống thuật toán và robot tự động sản xuất thông tin sai lệch ở quy mô công nghiệp. Do đó, việc chuyển dịch tư duy từ phản bác thụ động sang chủ động kiến tạo thông tin chính thống là yêu cầu mang tính sống còn.

Các cơ quan chức năng phải chủ động cung cấp thông tin sớm và minh bạch về các vấn đề nhạy cảm, dư luận quan tâm để lấp đầy khoảng trống truyền thông.

Cần hiện đại hóa hình thức và bình dân hóa ngôn ngữ, chuyển dịch từ các bài nghị luận khô khan sang các định dạng trực quan như video ngắn, infographic dễ tiếp cận với đại chúng.

Báo chí chính thống phải nâng cao năng lực phản ứng nhanh để kịp thời xác lập và định hướng bối cảnh sự thật. Cần phát huy các nhà khoa học, chuyên gia và người có ảnh hưởng (KOLs) để đồng loạt lan tỏa dòng thông tin tích cực, chủ động lấn át các luồng thông tin xấu độc trên không gian mạng.

PV: Bên cạnh các giải pháp mang tính hệ thống, đối với mỗi người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, họ cần trang bị những kỹ năng gì để tự bảo vệ mình trên không gian mạng?

TS. Lương Ngọc Vĩnh: Để tự bảo vệ mình và không vô tình tiếp tay cho kẻ xấu, mỗi bạn trẻ cần tự xây dựng cho mình bộ lọc nhận thức gồm ba yếu tố cốt lõi:

Thứ nhất, trước bất kỳ thông tin gây sốc nào, hãy rèn luyện thói quen dừng lại để đối chiếu với các nguồn báo chí chính thống hoặc cổng thông tin điện tử của các cơ quan nhà nước. Chỉ chia sẻ khi đã xác định rõ nguồn gốc và tính toàn vẹn của thông tin.

Thứ hai, giới trẻ phải nhận thức rõ rằng trong kỷ nguyên AI, hình ảnh, âm thanh và video đều có thể bị can thiệp và làm giả một cách dễ dàng. Khi tiếp cận các tư liệu nhạy cảm, cần chú ý quan sát các chi tiết bất thường về mặt kỹ thuật, không để các sản phẩm công nghệ đánh lừa thị giác và thính giác.

Thứ ba, luôn đặt câu hỏi về động cơ phía sau mỗi thông tin tiêu cực: Ai là người hưởng lợi khi thông tin này lan truyền? Bản chất thực sự của sự việc nằm ở đâu? Khi mỗi cá nhân giữ được sự tỉnh táo và tư duy độc lập, mọi thủ đoạn xuyên tạc tinh vi dù được bọc trong lớp vỏ tinh vi đến đâu cũng sẽ bị vô hiệu hóa.

PV: Trân trọng cảm ơn TS. Lương Ngọc Vĩnh.

Xác minh rõ danh tính người đăng tin giả, gây xôn xao mạng xã hội

VOV.VN - Ngày 7/4, Phòng An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao Công an tỉnh Thái Nguyên cho biết, đã nhanh chóng xác minh, làm rõ một trường hợp đăng tải thông tin sai sự thật trên không gian mạng, gây hoang mang dư luận và ảnh hưởng đến an ninh, trật tự tại địa phương.