Từ khẩu hiệu "Phá kho thóc" đến mùa thu lịch sử 1945: Thế trận lòng dân

Từ quyền sống thiết thực đến ngọn lửa đấu tranh cách mạng

Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nhấn mạnh "Dễ mười lần không dân cũng chịu, khó trăm lần dân liệu cũng xong". Theo TS Hồ Thị Liên Hương, Khoa Lịch sử và Văn hóa, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, Chỉ thị "Nhật - Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta" ra ngày 12/3/1945 thể hiện rõ khả năng biến tư tưởng "lấy dân làm gốc" thành sức mạnh hành động thực tế trong Cách mạng tháng Tám.

Ở đây, tập trung trong đó là chủ trương và triển khai thành khẩu hiệu "Phá kho thóc, giải quyết nạn đói". Điểm sâu sắc của chủ trương này là Đảng đã gắn mục tiêu giải phóng dân tộc với nhu cầu sống còn trước mắt của nhân dân. Giữa lúc nạn đói năm 1945 đang đẩy hàng triệu đồng bào chúng ta đến cảnh cùng cực, Đảng không chỉ kêu gọi nhân dân đấu tranh vì mục tiêu chính trị lâu dài, mà trước hết đã tổ chức cho nhân dân tự cứu mình, giành lại số thóc do chính họ làm ra nhưng đang bị phát xít Nhật và bộ máy thống trị chiếm giữ.

TS Hồ Thị Liên Hương cho rằng, hành động này đã tập hợp được nhân dân, giúp nhân dân trực tiếp tham gia phá kho thóc, tổ chức lực lượng, phân phối lương thực cho những người đói. Sức lan tỏa của chủ trương đúng đắn đó lập tức bùng nổ thành những hành động cụ thể trên khắp các địa phương.

Ngày 15/3/1945 tại Ninh Bình, hàng nghìn người ở các huyện Nho Quan, Gia Viễn đã phá 12 kho thóc, thu hàng trăm tấn thóc chia cho dân. Tại Thái Bình, trong tháng 3 và tháng 4/1945, phong trào đã thu được khoảng 1.000 tấn thóc. Từ nhu cầu giải quyết nạn đói, đông đảo quần chúng đã từng bước tham gia các tổ chức cứu quốc, xây dựng đội tự vệ và tiến tới đấu tranh trực tiếp với bộ máy thống trị.

"Qua phong trào này, quần chúng nhân dân nhận thấy sự bất lực của chính phủ Trần Trọng Kim, đồng thời chứng kiến những hoạt động trên thực tiễn của Việt Minh. Việt Minh không chỉ nói về độc lập mà còn đứng ra bảo vệ quyền sống của nhân dân. Uy tín và ảnh hưởng của Việt Minh vì thế được mở rộng một cách nhanh chóng", TS Hồ Thị Liên Hương nhận định.

Cuộc phá kho thóc của Nhật cũng đã trở thành một cuộc tập dượt thực tế. Quần chúng nhân dân đã tổ chức, đã trực tiếp đấu tranh với chính quyền và từng bước hình thành khả năng, năng lực đấu tranh cách mạng. Và đây trở thành biểu hiện sinh động nhất của tư tưởng "lấy dân làm gốc": Nhân dân vừa là đối tượng được cách mạng bảo vệ, vừa là chủ thể trực tiếp làm nên cách mạng.

Sức mạnh lòng dân và tinh thần đại đoàn kết đã chuyển hóa thành động lực thực tế để một dân tộc vừa trải qua nạn đói khủng khiếp đầu năm 1945 vùng lên giành lại chính quyền nhanh gọn, đồng loạt và ít tốn xương máu trên cả nước. Theo TS Hồ Thị Liên Hương, nhân dân không chỉ ủng hộ cách mạng mà đã trở thành lực lượng, động lực chính làm nên cách mạng.

Thế trận lòng dân và ưu thế chính trị áp đảo

Thực tế lịch sử đã chứng minh, sự chuẩn bị cho sức mạnh ấy không phải ngày một ngày hai. Từ năm 1941, Mặt trận Việt Minh và các Hội cứu quốc đã tập hợp đông đảo mọi thành phần và giai cấp trong xã hội Việt Nam khi đó. Người dân tham gia xây dựng cơ sở, bảo vệ cán bộ, truyền tin, quyên góp, chuẩn bị lương thực, tham gia tự vệ và rất nhiều các hoạt động khác để mở rộng ảnh hưởng của Việt Minh. Nhờ vậy, lòng yêu nước được chuyển thành lực lượng có tổ chức và có khả năng hành động khi thời cơ đến.

Sau ngày Nhật đảo chính Pháp, quá trình ấy diễn ra mạnh mẽ hơn trong cao trào kháng Nhật cứu nước. TS Hồ Thị Liên Hương cho rằng, việc phá kho thóc chia thóc cho dân đói, tổ chức mít tinh, biểu tình, khởi nghĩa từng phần, quần chúng nhân dân đã vừa giải quyết những yêu cầu cấp bách trong đời sống, vừa trực tiếp đấu tranh với bộ máy thống trị. Qua những hoạt động đó, quần chúng từng bước tích lũy kinh nghiệm đấu tranh, củng cố niềm tin vào sức mạnh của mình và chuyển từ đấu tranh đòi những quyền lợi thiết thực sang chủ động tham gia giành chính quyền.

Khi lệnh tổng khởi nghĩa được phát ra, sức mạnh ấy lập tức biểu hiện bằng những hành động rất cụ thể. Nhân dân từ nội thành, ngoại thành kéo về trung tâm, tham gia mít tinh, tuần hành, bao vây và chiếm các cơ sở công quyền. Tại Hà Nội, quần chúng chiếm Phủ Khâm sai, Sở Cảnh sát, Trại Bảo an và nhiều vị trí trọng yếu. Những hình thức tương tự cũng diễn ra ở các thành phố lớn như ở Huế, ở Sài Gòn và nhiều địa phương khác. Lực lượng tự vệ và lực lượng vũ trang làm nhiệm vụ xung kích và bảo vệ quần chúng, đồng thời cán bộ cách mạng đã vận động, thuyết phục, phân hóa quan chức, cảnh sát, bảo binh, hạn chế sự chống cự.

TS Hồ Thị Liên Hương phân tích, ưu thế chính trị áp đảo của quần chúng đã cô lập chính quyền thân Nhật, làm cho bộ máy cai trị ở nhiều địa phương bị phân hóa, tê liệt và không thể tổ chức chống cự có hiệu quả. Một bộ phận quan chức, cảnh sát, bảo an binh không chống đối, giao nộp công sở, ấn tín hoặc ngả theo cách mạng. Vì thế, tổng khởi nghĩa không phải phát triển thành một cuộc giao chiến quân sự kéo dài, mà chủ yếu giành thắng lợi bằng ưu thế chính trị của toàn dân.

"Chính việc biến lòng yêu nước thành những hành động có tổ chức thống nhất, đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng và Việt Minh, nhưng linh hoạt ở từng địa phương đã giúp cho cuộc khởi nghĩa diễn ra dồn dập trên cả nước, giành chính quyền một cách nhanh chóng và hạn chế đổ máu", TS Hồ Thị Liên Hương khẳng định.

Cuộc tuần hành dưới mưa và minh chứng của lòng tự nguyện

Phân tích về sức mạnh quần chúng năm 1945, TS Hồ Thị Liên Hương dẫn ra câu chuyện mà theo bà, câu chuyện đó cho thấy rõ nhất sự tự nguyện hưởng ứng của nhân dân đối với Lời kêu gọi của Mặt trận Việt Minh. Đó là câu chuyện về cuộc mít tinh ngày 17/8/1945 tại Quảng trường Nhà hát Lớn Hà Nội.

Ban đầu, cuộc mít tinh ấy do Tổng hội Viên chức Việt Nam tổ chức nhưng lực lượng cách mạng đã chủ động đưa người vào chiếm diễn đàn, giương cờ đỏ sao vàng và kêu gọi nhân dân ủng hộ Việt Minh. Hai nữ diễn giả là Từ Ngọc Trang và Nguyễn Khoa Diệu Hồng lần lượt lên phát biểu. Điều đáng chú ý là sau mỗi lời hiệu triệu, tiếng hoan hô của quần chúng lại ngày càng lớn hơn. Ngay cả những người trong Ban tổ chức ban đầu cũng đã đứng lắng nghe diễn thuyết. Dân chúng hướng về lá cờ đỏ sao vàng, hát các bài "Tiến quân ca", "Diệt phát xít", "Phụ nữ Việt Nam".

Và sau đó, cuộc mít tinh tự chuyển thành một cuộc tuần hành. Lá cờ đỏ sao vàng đi đầu, quần chúng nhân dân xếp thành hàng và kéo qua Bờ Hồ, Hàng Đào, Hàng Ngang, Hàng Đường, Quán Thánh, đường Toàn Quyền, Vườn hoa Độc Lập rồi tới Sở Tài chính. Đoàn người đã dài đến mức hơn 1 giờ sau, khi đầu đoàn đã đi qua nhiều tuyến phố thì tại Nhà hát Lớn vẫn còn người đứng chờ để nhập vào đoàn.

TS Hồ Thị Liên Hương chia sẻ: "Chi tiết khiến tôi xúc động nhất là khi trời bắt đầu mưa và mỗi lúc một lớn hơn thì không ai ra về. Trái lại, nhân dân gia nhập ngày một thêm đông. Khi người dân hai bên đường tiếp tục hòa vào đoàn biểu tình, một số gia đình còn đốt pháo ăn mừng. Trong mưa, đoàn người, đoàn quần chúng nhân dân vẫn vừa đi vừa hô vang ủng hộ Việt Minh, Việt Nam độc lập".

Theo TS Hồ Thị Liên Hương, chính phản ứng ấy thể hiện rõ nhất sự tự nguyện của nhân dân. Lực lượng cách mạng có thể chiếm diễn đàn, đưa ra lời kêu gọi, nhưng không thể dùng mệnh lệnh để khiến hàng vạn người đứng dưới mưa nhiều giờ, cùng hát, cùng tuần hành và tiếp tục thu hút thêm nhiều người tham gia.

"Cuộc mít tinh ngày 17/8 vì thế không chỉ là một hoạt động tuyên truyền thành công, mà còn là bằng chứng trực tiếp cho thấy lời kêu gọi của Việt Minh đã gặp đúng khát vọng độc lập và được nhân dân tự nguyện biến thành hành động cách mạng", TS Hương nhấn mạnh.

Từ cột mốc quan trọng ấy, bài học về sức mạnh của lòng dân trong Mùa Thu lịch sử năm 1945 vẫn nguyên giá trị: Khi lòng dân được thu phục, khi quyền sống và khát vọng độc lập của nhân dân được đặt lên hàng đầu, mọi lực lượng sẽ hợp thành dòng thác cách mạng vĩ đại, đập tan mọi xiềng xích, mở ra kỷ nguyên mới cho dân tộc.

Sức mạnh toàn dân và nghệ thuật chớp thời cơ trong Cách mạng Tháng Tám

VOV.VN - Thắng lợi rực rỡ của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 không đơn thuần là sự chớp thời cơ khi phát xít Nhật đầu hàng, mà là kết tinh của chiến lược "chủ động tạo thời cơ" qua suốt 15 năm chuẩn bị chu đáo.