Không đơn thuần là một đơn vị hành chính

Tại hội thảo “Xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa (XHCN) trong kỷ nguyên phát triển mới: Những vấn đề lý luận và thực tiễn”, PGS.TS Lưu Đức Hải, nguyên Viện trưởng Viện Quy hoạch Đô thị và Nông thôn (Bộ Xây dựng) nhấn mạnh, mô hình xã, phường XHCN không chỉ đơn thuần là một đơn vị hành chính, mà phải là tế bào của một không gian sống hạnh phúc, công bằng và bền vững; là nơi hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội được thiết kế để phục vụ lợi ích của toàn thể nhân dân, không thiên vị bất kỳ nhóm lợi ích nào; kiến trúc không gian công cộng thúc đẩy tính liên kết cộng đồng, tài nguyên thiên nhiên được bảo vệ và chia sẻ.

PGS.TS Lưu Đức Hải cho rằng, với quy mô dân số từ 500.000 đến 1 triệu dân thì xã, phường lúc này không còn là một đơn vị làng, xã hay khu phố thông thường, mà đã mang tầm vóc của một siêu đô thị nén (đối với phường) hay một siêu vùng sinh thái nông nghiệp hiện đại đối với xã.

Quy mô này, đối với phường XHCN đó phải là mô hình đô thị nén, quy hoạch dịch chuyển mạnh mẽ sang không gian ngầm và không gian trên cao; áp dụng triệt để mô hình TOD (phát triển đô thị gắn kết với giao thông công cộng) và lý thuyết "đô thị 15 phút", tức là người dân bước ra khỏi nhà là tiếp cận được ngay tàu điện ngầm, đường sắt trên cao, xe buýt nhanh, trường học, bệnh viện trong vòng 15 phút.

Với xã XHCN là mô hình siêu vùng sinh thái, kết hợp giữa sản xuất nông nghiệp công nghệ cao và dịch vụ sinh thái. Quy hoạch các phân khu chức năng rõ ràng: khu trung tâm điều hành số, cụm công nghiệp chế biến sâu, và các vành đai xanh bảo vệ môi trường.

Nói về hạ tầng xã hội và phúc lợi công cộng, PGS.TS Lưu Đức Hải cho rằng, đây chính là bản chất và là tiêu chí cốt lõi để phân biệt mô hình xã, phường XHCN với các khu đô thị thương mại thuần túy. “Quy hoạch phải đặt con người làm trung tâm, lấy an sinh xã hội làm mục tiêu tối thượng. Trong đó, quỹ đất phục vụ lợi ích công cộng phải được ưu tiên tối đa, với các nội dung trọng tâm như: Quy hoạch mạng lưới y tế và giáo dục công lập chất lượng cao; hệ thống trường học công lập và bệnh viện đa khoa được cấu trúc theo mạng lưới phân tầng, đáp ứng nhu cầu học tập và chăm sóc sức khỏe với chi phí thấp hoặc miễn phí cho người dân”, ông Hải lưu ý.

Theo chuyên gia, để vận hành một bộ máy quản lý một lượng dân số tương đương một tỉnh, thành phố lớn nhưng chỉ với quy mô hành chính cấp xã, phường, thì tiêu chí tổ chức bộ máy phải thay đổi căn bản. Mô hình này bắt buộc áp dụng chính quyền điện tử, quản trị không giấy tờ, phục vụ hành chính tự động hóa trên môi trường số; người dân có thể tương tác với chính quyền 24/7.

Đối với việc huy động nguồn lực đầu tư phát triển mô hình, PGS.TS Lưu Đức Hải cho rằng không nên giao khoán hoàn toàn cho doanh nghiệp tư nhân, vì họ sẽ ưu tiên tối đa hóa lợi nhuận thương mại, đẩy giá bất động sản và làm mất đi tính công bằng xã hội. Nhưng cũng không nên hoàn toàn dựa vào ngân sách nhà nước để tránh gánh nặng nợ công.

Để thực hiện thống nhất, PGS.TS Lưu Đức Hải kiến nghị, nhà nước thành lập một ban chỉ đạo cấp cao đóng vai trò là "tổng công trình sư" nắm giữ quy hoạch, đất đai và hạ tầng cốt lõi. Sau đó, áp dụng mô hình hợp tác công - tư, thu hút DN, tập đoàn lớn tham gia xây dựng và vận hành các phân khu chức năng theo đúng đơn đặt hàng và các tiêu chí nghiêm ngặt về an sinh XHCN mà Nhà nước đã định hướng.

Dứt khoát không quay lại mô hình hợp tác xã ngày xưa

GS. TS Nguyễn Xuân Thắng, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương cho rằng, xây dựng xã, phường XHCN là việc chúng ta đã làm, chứ không phải là chưa làm, bây giờ trong quyết sách chiến lược phát triển của đất nước thì nội hàm nó đầy đủ, toàn diện hơn.

Xây dựng xã, phường XHCN chính là kiến tạo nền tảng, từng bước xây dựng nước Việt Nam XHCN. Nhưng chúng ta dứt khoát không quay lại mô hình xã, phường theo kiểu hợp tác là nhà, xã viên là chủ kiểu ngày xưa. Và không quản lý theo kiểu hành chính, áp đặt, hoặc thiếu tính đa dạng, không có tính mở.

“Xã, phường XHCN phải là nơi bảo đảm an ninh, an sinh, an toàn cho người dân, không bỏ ai lại phía sau trên nguyên tắc phát triển bao trùm, bền vững, hài hòa kinh tế, xã hội, văn hóa, con người; phải tăng cường dân chủ từ cơ sở và giữ vững bản sắc văn hóa, xây dựng một xã hội trật tự, kỷ cương.

“Mục tiêu cuối cùng của chủ nghĩa xã hội không chỉ là tăng trưởng kinh tế hay hiện đại hóa xã hội, mà là làm cho con người được sống hạnh phúc hơn, an toàn hơn, nhân văn hơn và có điều kiện phát triển toàn diện hơn. Hạnh phúc ở đây không chỉ là điều kiện vật chất, mà còn là niềm tin xã hội, sự gắn kết cộng đồng, môi trường sống an lành, cơ hội phát triển công bằng và cảm nhận của người dân về cuộc sống có chất lượng, có ý nghĩa và có tương lai. Một xã/phường XHCN phải là nơi người dân muốn sống, muốn gắn bó và cảm thấy hạnh phúc trong đời sống hằng ngày của mình”, GS. TS Nguyễn Xuân Thắng phân tích.

Lộ trình xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa qua những giai đoạn nào?

VOV.VN - Tại hội thảo ngày 21/5, các chuyên gia đã thảo luận về mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa – cấp chính quyền gần dân nhất. Với lộ trình 4 giai đoạn đến năm 2045, mục tiêu là chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị phát triển cộng đồng, lấy chất lượng sống và hạnh phúc của nhân dân làm trung tâm.