Chuyện cọp núi Lá

Trong dân gian, cọp còn được gọi là hổ, hùm, “ông ba mươi” và trong 12 con giáp, thì cọp được xếp thứ ba, gọi là Dần. Theo sử sách, những người đã từng trực tiếp đối mặt với cọp rất ít, chỉ đơn giản vì cọp là một động vật rất hung dữ và mạnh mẽ, thường được tôn vinh là “chúa sơn lâm”. Nếu đã gặp cọp mà bản thân không có sức mạnh phi thường, không có võ nghệ cao cường ắt bị cọp xé xác. Những người tay không đánh nhau được với cọp lại càng ít, nhân vật được nhiều người biết đến nhất là Võ Tòng trong văn học Trung Hoa, được gắn với sự tích “Võ Tòng đả hổ”.

Ở Phú Yên, từ lâu dân gian đã truyền tụng câu thành ngữ “Cọp núi Lá, cá sông Hinh” để ám chỉ ngày xưa ở núi Lá có nhiều cọp và ở trong sông Hinh nhiều cá. Trước kia núi Lá và sông Hinh thuộc huyện Tây Sơn, nay là 2 huyện Sông Hinh và Sơn Hòa, tỉnh Phú Yên. Nhà văn - nhà nghiên cứu văn nghệ dân gian người Êđê Y Điêng, người con của núi rừng Sông Hinh, từng nhiều năm gắn bó với vùng đất này, cho biết, theo lời các cụ già, ngày xưa vùng hạ lưu sông Ba đất đai phì nhiêu, cây cối tốt tươi, muông thú đầy đàn, kể cả cọp. Nhưng kể từ khi con người đến lập nghiệp ở đây, ngoài việc trồng cây lương thực họ còn săn bắn thú rừng để làm thức ăn, khiến cho họ hàng nhà cọp lâm vào cảnh khó khăn.

Để tồn tại, họ nhà cọp phải chia đàn đi sâu vào rừng, một đàn về phía Bắc một đàn đi về phía Nam. Đàn đi về phía Nam không dám đi qua buôn vì sợ người nên phải moi một con đường hầm từ núi Chư Oi - dân địa phương vẫn gọi là núi Con hổ, chui qua lòng sông Ba đến tận chân núi Lá và sinh sống ở đấy. Thực ra chuyện hổ đào hầm chui qua lòng sông Ba chỉ là truyền thuyết dân gian, còn trong thực tế, hổ có thể qua sông Ba vào mùa nước cạn tại khu vực chân núi Chư Oi. Kể từ dạo đó, hổ có điều kiện sinh sôi phát triển, đông đúc đến mức mới có câu thành ngữ “Cọp núi Lá…”.

Cũng liên quan đến chuyện “Cọp núi Lá”, trên vùng miền núi huyện Sơn Hòa cho đến nay còn lưu lại truyền thuyết về “Truông Bà Viên”. Sách “Các truyền thuyết, huyền thoại liên quan đến di tích lịch sử và danh thắng ở Phú Yên” của Đào Minh Hiệp và Đoàn Việt Hùng do Hội Văn nghệ Phú Yên xuất bản năm 2006, kể rằng: Truông Bà Viên nằm trên con đường độc đạo từ Sơn Long lên Sơn Định, ngày xưa cây cối rậm rạp, là nơi cư trú của các loài thú dữ như cọp, beo, rắn độc… người đi đường hay bị cọp từ các bụi rậm lao ra tấn công bất ngờ. Vì thế mỗi khi muốn qua truông, người ta tổ chức thành từng đoàn, vừa đi vừa khua chiêng gõ mõ, hoặc vác cây gậy chĩa đầu nhọn lên trời, cọp thấy cây nhọn không dám vồ, còn nếu bị vồ thì cũng đỡ nguy hiểm hơn.

Tương truyền, khi nghe tin thú dữ hoành hành, có người đàn bà tên Viên đã đến đây lập một cái quán nhỏ để giúp khách qua đường đồng thời ra tay đánh cọp, cứu nhân độ thế. Con cọp đầu đàn đã nhiều lần tấn công bà nhưng không hại được, lại còn bị bà đánh gãy một chân. Một ngày nọ, sau khi đưa khách qua đường quay về, bà bị con cọp ba chân lao ra tấn công. Quần thảo với cọp đến xế trưa thì bà hạ gục được nó. Từ đó đàn cọp bỏ vào rừng sâu, không còn bén mảng đến chốn này để quấy nhiễu nữa, còn bà Viên, sau đó không ai biết đã đi đâu. Dân làng nhớ ơn bà, lập ngôi miếu thờ ở đầu dốc và gọi vùng đất này là truông Bà Viên.

Nhưng đó là chuyện ngày xưa, còn ngày nay, cùng với sự bùng nổ dân số và nạn săn bắn và phá rừng, cọp ở núi Lá ngày càng lùi sâu vào rừng rậm, ít thấy xuất hiện hơn. Ở một số xã miền núi, đôi khi vẫn còn thấy cọp mò vào làng rình bắt bò, heo tha vào rừng. Tuy nhiên, chuyện cọp vồ người, ăn thịt người thì không ai thấy.

Ông Lê Danh - Phó Bí thư kiêm Chủ tịch HĐND xã Đức Bình Đông kể lại, vào năm 1978, khi đó ông mới 8-9 tuổi, đang đi chăn bò ở Hòn Lúp nằm trong khu vực dãy núi Lá đã tận mắt chứng kiến cảnh tượng một con cọp từ rừng lao ra vồ một con bò của gia đình tha đi, làm cho đàn bò hoảng sợ la rống lên và chạy tán loạn, còn ông chết điếng người. Sau khi hoàn hồn, ông kiểm lại thấy mất một con bò. Mấy ngày sau đi tìm, chỉ thấy còn lại cái đầu, cái đuôi và 4 chân.   

Ông Ma Loe, còn có bút danh Môlô Y Choi - tác giả của bài thơ “Cô gái vót chông” nổi tiếng đã được nhạc sĩ Hoàng Hiệp phổ nhạc, hiện sống ở buôn Đức, xã Eatrol huyện Sông Hinh, cho biết ở Sông Hinh có một người đã bắn được cọp. Chuyện xảy ra vào năm 1975 sau ngày giải phóng, khi dân làng trở về buôn cũ sinh sống thì bị cọp mò vào rình bắt bò, heo, làm dân làng vô cùng sợ hãi. Khi đó ông Ma Sanh - sau này là Bí thư Huyện ủy huyện Sông Hinh - đã bỏ công sức theo dõi quy luật đi lại của con cọp dữ. Cuối cùng chỉ bằng một phát đạn súng cácbin bắn trúng vào ngực, ông đã hạ được con cọp. Theo lời ông Ma Loe, người tận mắt chứng kiến việc ông Ma Sanh bắn cọp, thì con cọp có tầm vóc cỡ con bò. Từ đó trở đi, lũ cọp lùi vào rừng sâu, không dám bén mảng đến buôn làng nữa.

Gần đây nhất, có ông Võ Trọng Nghĩa ở thôn Chí Thán, xã Đức Bình Đông, huyện Sông Hinh là một trong số ít người cũng bắn được cọp. Trong một chuyến đi săn đêm với 4 người bạn vào năm 1987 ở buôn Thung, nay thuộc lòng hồ thủy điện Sông Hinh, ông Nghĩa phát hiện thấy một con thú bắt đèn, nhưng có điều lạ là chỉ có một đốm sáng. Bằng một phát đạn chính xác, ông Nghĩa đã hạ được con thú, khi đến nơi thì đó là con cọp nặng khoảng 1 tạ. Theo lời ông Nghĩa, dân đi săn khi thấy cọp thường không dám bắn vì sợ chúa sơm lâm, lỡ bắn trượt hay chỉ làm nó bị thương thì rước họa vào thân, nhưng trời tối, ông Nghĩa cứ tưởng đó là hươu nai. Bộ xương cọp bán được khoảng 5 chỉ vàng, sau khi chia cho các bạn săn, ông Nghĩa còn đủ tiền mua được chiếc máy casset. Ông Nghĩa nói, thời đó do hoàn cảnh gia đình nghèo khó nên mới phải vào rừng săn bắn, chỉ mong kiếm được con hươu, con nai có nhung, có gạc chứ chẳng ai mong bắn được cọp vì “ăn của rừng rưng rưng nước mắt”, không ai làm giàu được bằng cái nghề này, lại cực nhọc, nguy hiểm lắm!

Theo các nhà khoa học, cọp là động vật có vú thuộc họ Mèo, là một loại thú dữ ăn thịt sống, thường đi săn đơn lẻ. Thức ăn chủ yếu là các động vật ăn cỏ như hươu, nai, lợn rừng, trâu, bò… Ngày nay, với nạn săn bắn và phá rừng hủy hoại môi sinh, số lượng cọp trên thế giới còn lại rất ít, chỉ khoảng 5.000 - 7.000 con cọp hoang dã, trong đó có khoảng 200 con ở Việt Nam. Chính vì vậy mà cọp đã được đưa vào “sách đỏ” thuộc các loài đang gặp nguy hiểm cần phải được bảo vệ. Trên thế giới có tất cả 9 loài cọp, đó là: cọp Siberia (hay cọp Amur), cọp Hoa Nam, cọp Bali, cọp Đông Dương (còn gọi là cọp Corbet), cọp Mã Lai, cọp Java, cọp Sumatra, cọp Bengal và cọp Caspi. Trong đó, loài cọp Bali, cọp Java và cọp Caspi đã bị tuyệt chủng, còn cọp Việt Nam thuộc loài cọp Đông Dương.

Đối với y học phương Đông thì từ cọp người ta có thể bào chế ra nhiều phương thuốc quí hiếm như cao hổ cốt… Song do việc săn bắt cọp lấy da và để làm thuốc nên cọp tại các nước châu Á đang có nguy cơ tuyệt chủng. Hy vọng rằng, với việc thực hiện nghiêm túc các quy định về công tác bảo tồn thiên nhiên, cọp Việt Nam sẽ ngày càng sinh sôi phát triển chứ không bị tuyệt chủng như các loài cọp khác./.