LTS: Trong nhiều năm, lợi thế cạnh tranh lớn nhất của nông sản Việt Nam, đặc biệt là ngành hàng lúa gạo, chủ yếu dựa vào sản lượng và giá thành. Tuy nhiên, thời gian gần đây, các thị trường nhập khẩu lớn liên tục nâng cao tiêu chuẩn “xanh”, yêu cầu truy xuất nguồn gốc và minh bạch phát thải Carbon trong toàn bộ chuỗi sản xuất. Điều này khiến “giảm phát thải” trong sản xuất lúa, nhất là tại vựa lúa Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), không còn đơn thuần là câu chuyện môi trường mà đã trở thành điều kiện bắt buộc để duy trì năng lực cạnh tranh của hạt gạo Việt.

Thông điệp này cũng được đặt ở vị trí trung tâm trong quá trình triển khai Đề án sản xuất trồng trọt giảm phát thải giai đoạn 2025 - 2035, tầm nhìn đến năm 2050; đặc biệt là Đề án phát triển 1 triệu hecta lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại ĐBSCL.

Trong loạt bài “Giảm phát thải, nâng tầm gạo Việt”, nhóm phóng viên chúng tôi sẽ ghi nhận tại TP Cần Thơ - địa phương tiên phong ứng dụng công cụ số ViRiCert để “chấm điểm” quy trình canh tác lúa phát thải thấp, làm nền tảng xây dựng thương hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp” và cấp mã số vùng trồng phục vụ xuất khẩu.

Trước yêu cầu ngày càng khắt khe từ thị trường quốc tế về chất lượng và phát thải carbon, việc ứng dụng công cụ số trong giám sát, đánh giá quy trình sản xuất đang trở thành giải pháp quan trọng nhằm nâng tầm thương hiệu gạo Việt Nam.

Cần Thơ hiện là địa phương đầu tiên tại ĐBSCL triển khai công cụ số ViRiCert để đánh giá mức độ tuân thủ quy trình canh tác lúa phát thải thấp, phục vụ xây dựng nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp”. Hoạt động này được ngành nông nghiệp TP. Cần Thơ triển khai thí điểm tại 11 hợp tác xã (HTX), với sự phối hợp của Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam (Vietrisa) và hỗ trợ kỹ thuật từ Viện Lúa Quốc tế (IRRI).

Đây đều là những HTX có quy mô sản xuất lớn, trình độ canh tác tốt và cam kết tham gia Đề án 1 triệu héc-ta lúa chất lượng cao gắn với xây dựng thương hiệu gạo phát thải thấp.

HTX Khiết Tâm, tại ấp D2, xã Thạnh Lợi, huyện Vĩnh Thạnh (nay là xã Thạnh An, TP. Cần Thơ), được thành lập từ năm 2015 với tổng diện tích sản xuất khoảng 340 ha. Ngoài sản xuất và chế biến lúa sau thu hoạch, HTX còn phát triển nhiều dịch vụ như phun thuốc bằng máy bay không người lái, cung ứng vật tư nông nghiệp và các dịch vụ hỗ trợ khác, góp phần nâng cao thu nhập, giảm chi phí và giảm áp lực lao động cho nông dân.

HTX này cũng là đơn vị tiên phong áp dụng tiêu chuẩn GlobalGAP trên toàn bộ diện tích canh tác. Từ kho lưu trữ thuốc bảo vệ thực vật đến quy trình sử dụng phân bón đúng thời điểm, đúng liều lượng, mọi khâu đều được kiểm soát chặt chẽ theo các tiêu chuẩn an toàn và bảo vệ môi trường.

Ông Nguyễn Ngọc Huấn, Giám đốc HTX Khiết Tâm, cho biết những năm gần đây, trình độ canh tác của các thành viên ngày càng được nâng cao, chất lượng lúa cải thiện rõ rệt và đầu ra ổn định hơn. Thông qua công cụ ViRiCert, toàn bộ dữ liệu sản xuất của nông dân và HTX được cập nhật, quản lý và xác thực theo các tiêu chí kỹ thuật của Đề án 1 triệu ha.

Việc đánh giá được thực hiện dựa trên thang điểm và mức độ tuân thủ ở nhiều công đoạn như: quản lý nước trước vụ, cơ giới hóa làm đất, sử dụng giống xác nhận, lượng giống gieo sạ, cơ giới hóa gieo sạ, bón phân, quản lý nước giữa vụ, quản lý dịch hại, thu hoạch và xử lý rơm rạ sau thu hoạch.

“Hiệu quả thấy rõ nhất là khi áp dụng kỹ thuật ngập khô xen kẽ kết hợp thực hiện Đề án 1 triệu héc-ta thì rất phù hợp với điều kiện sản xuất của HTX. Chúng tôi đang áp dụng sạ thưa, thực hiện mô hình ‘1 phải 5 giảm’, nên sản xuất thuận lợi hơn rất nhiều. Đặc biệt, HTX không còn đốt rơm rạ sau thu hoạch. Rơm được thu gom để trồng nấm, tạo thêm nguồn thu nhập cho thành viên. Quan trọng hơn là chi phí sản xuất giảm đáng kể”, ông Huấn chia sẻ.

Thực tế cho thấy, sau nhiều năm tăng trưởng dựa vào mở rộng diện tích và gia tăng sản lượng xuất khẩu, ngành lúa gạo ĐBSCL đang bước vào giai đoạn phát triển mới. Khi muốn gia tăng giá trị và thâm nhập phân khúc cao cấp, sản xuất xanh và giảm phát thải gần như đã trở thành yêu cầu bắt buộc.

Ông Võ Văn Phúc, Giám đốc HTX Nông nghiệp Thành Công, xã Trường Khánh, TP. Cần Thơ, cho biết việc số hóa dữ liệu trên nền tảng ViRiCert không chỉ hỗ trợ công tác giám sát, đánh giá mà còn tạo nền tảng cho truy xuất nguồn gốc, cấp mã số vùng trồng và xây dựng cơ chế chứng nhận “Gạo Việt xanh phát thải thấp” trong thời gian tới.

Hiện HTX Nông nghiệp Thành Công có hơn 150 thành viên liên kết sản xuất trên diện tích hơn 300 ha. Toàn bộ diện tích sản xuất nằm trong vùng đê bao khép kín, chủ động nguồn nước tưới tiêu. Nông dân được tập huấn và áp dụng đồng bộ các quy trình sản xuất tiên tiến như “3 giảm 3 tăng”, “1 phải 5 giảm” và tiêu chuẩn sản xuất lúa gạo bền vững (SRP).

Hằng năm, trên 95% diện tích sử dụng giống xác nhận; tỷ lệ cơ giới hóa đạt 100% ở tất cả các khâu từ làm đất, gieo sạ, bón phân, phun thuốc đến thu hoạch. Sản phẩm lúa của HTX được nhiều doanh nghiệp trong và ngoài thành phố ký kết bao tiêu phục vụ xuất khẩu.

Theo ông Võ Văn Phúc, quá trình triển khai ViRiCert đã giúp nông dân từng bước thay đổi tư duy sản xuất, chú trọng hơn đến việc ghi chép dữ liệu, tuân thủ quy trình kỹ thuật và nâng cao trách nhiệm với môi trường.

“Để đạt được chứng nhận này không hề dễ. Trước đây bà con quen sạ dày, sử dụng nhiều phân thuốc. Khi tham gia chương trình, thành viên HTX đã dần thay đổi tư duy sản xuất. Hiện lượng giống gieo sạ chỉ còn khoảng 80 - 90 kg/ha. Rơm rạ sau thu hoạch cũng được thu gom để tái sử dụng, vừa tạo thêm lợi nhuận vừa giảm phát thải. Chương trình có điểm tương đồng với mô hình ‘3 giảm 3 tăng’, ‘1 phải 5 giảm’, nhưng yêu cầu nghiêm ngặt hơn ở khâu xử lý rơm rạ và kiểm soát phát thải nhằm đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế”, ông Phúc nói.

Theo Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam (Vietrisa), từ lô hàng hơn 500 tấn đầu tiên xuất khẩu sang Nhật Bản vào năm ngoái, đến nay đã có khoảng 70.000 tấn “Gạo Việt xanh phát thải thấp” được đưa ra thị trường quốc tế. Đây được xem là bước tiến quan trọng trong quá trình triển khai Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại ĐBSCL.

Với sự hỗ trợ kỹ thuật từ Viện Lúa Quốc tế (IRRI), Vietrisa đã xây dựng công cụ ViRiCert nhằm đánh giá mức độ tuân thủ Quy trình kỹ thuật 4043 do Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật ban hành. Mục tiêu là tiến tới công nhận, chứng nhận cho các HTX, nông dân và doanh nghiệp tham gia đề án đủ điều kiện sử dụng nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp”, qua đó nâng cao uy tín và giá trị trên thị trường xuất khẩu.

Theo ông Sơn Hữu Phương, HTX sản xuất lúa Nghĩa Thắng, phường Mỹ Xuyên, việc triển khai ViRiCert giúp xã viên theo dõi, đánh giá và xác nhận mức độ tuân thủ quy trình canh tác theo thời gian thực. Đây là nền tảng quan trọng để xây dựng hệ thống nhận diện gạo phát thải thấp, thúc đẩy tăng trưởng xanh và nâng cao giá trị xuất khẩu.

HTX sản xuất lúa Nghĩa Thắng hiện triển khai mô hình sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp trên tổng diện tích khoảng 250 ha. Từ khi áp dụng bộ tiêu chí ViRiCert giúp người dân tuân thủ quy trình canh tác, từng bước thay đổi tập quán sản xuất, chủ động ứng dụng tiến bộ kỹ thuật vào đồng ruộng. Hiện hợp tác xã tập trung sản xuất giống lúa ST25 theo hướng liên kết tiêu thụ sản phẩm. Qua tham gia mô hình sản xuất lúa phát thải thấp, nông dân bước đầu đạt hiệu quả thiết thực như giảm lượng giống gieo sạ, tiết kiệm phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và chi phí sản xuất; qua đó góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế, tăng thu nhập cho người dân.

“HTX của tôi đang sản xuất lúa ST25, tiết kiệm được phân bón, tiết kiệm được lúa giống, tiết kiệm được thuốc bảo vệ thực vật. Cố gắng làm tốt chương trình của nhà nước đề ra, được lãnh phát thải thấp mình được một phần lợi nhuận thêm chút, cố gắng làm được thị trường Nhật Bản là khó tính nhất rồi đó”, ông Phương thông tin.

Công cụ ViRiCert ứng dụng công nghệ số, giúp đánh giá mức độ tuân thủ quy trình của nông dân một cách nhanh chóng, khách quan và hiệu quả hơn. Đồng thời, đây cũng là cơ sở để Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam (Vietrisa) tiến tới chứng nhận sản phẩm đạt nhãn hiệu ‘Gạo Việt xanh phát thải thấp.

Thực tế tại Cần Thơ cho thấy, giảm phát thải trong sản xuất lúa không còn là lựa chọn mang tính khuyến khích mà đang trở thành điều kiện bắt buộc để hạt gạo Việt giữ vững thị trường xuất khẩu. Khi toàn bộ quy trình canh tác được số hóa, giám sát và chứng nhận minh bạch, giá trị hạt gạo không chỉ nằm ở năng suất mà còn ở “dấu chân carbon” thấp cùng khả năng truy xuất nguồn gốc rõ ràng.

Tuy nhiên, để nhân rộng mô hình trên toàn vùng ĐBSCL vẫn còn nhiều thách thức về liên kết sản xuất, chi phí đầu tư cũng như thay đổi tập quán canh tác của nông dân. Nội dung này sẽ được đề cập trong phần tiếp theo của loạt bài “Giảm phát thải, nâng tầm gạo Việt”.

Loạt bài: Giảm phát thải, nâng tầm gạo Việt 

Bài 1: Chuyển đổi xanh cho hạt gạo ĐBSCL

Bài 2: Minh bạch quy trình, định danh gạo phát thải thấp

Bài 3: Xây dựng thương hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp”

Đề án 1 triệu hecta - định hình con đường phát triển bền vững lúa gạo Việt Nam

VOV.VN - Đề án 1 triệu hecta lúa chất lượng cao, phát thải thấp vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) được xác định là hướng đi tất yếu để ngành lúa gạo Việt Nam thích ứng với bối cảnh mới.