Cuối tháng 3 và đầu tháng 4, Ukraine đã tiến hành hàng loạt cuộc tập kích bằng UAV nhằm vào các cảng của Nga ở Baltic như Ust-Luga, Primorsk, cũng như các cơ sở dầu khí ở thành phố Novorossiysk. Mục tiêu chính được cho là làm gián đoạn hoạt động xuất khẩu dầu mỏ và khí đốt - nguồn thu quan trọng của Moscow.

Theo chuyên gia quân sự người Nga Dmitry Kornev, hoạt động xuất khẩu năng lượng có ý nghĩa sống còn với Nga, giúp bù đắp tác động từ các lệnh trừng phạt của phương Tây và hỗ trợ nền kinh tế. Do đó, các đòn tấn công của Ukraine được đánh giá nhằm trực tiếp làm suy giảm nguồn thu này, qua đó ảnh hưởng tới năng lực duy trì chiến sự của Nga.

Ngoài yếu tố kinh tế, các cuộc tấn công còn nhằm phô diễn năng lực tấn công tầm xa của Ukraine, đồng thời buộc Nga phải sử dụng nhiều hơn các hệ thống phòng không, từ đó làm hao hụt kho tên lửa đánh chặn.

Ông Kornev đặt câu hỏi các máy bay không người lái tầm xa của Ukraine tiếp cận các mục tiêu sâu bên trong lãnh thổ Nga bằng cách nào – và điều này có ý nghĩa gì đối với tương lai của hệ thống phòng không?

Chiến thuật, lợi thế công nghệ và tuyến đường xâm nhập

Theo các nguồn tin phương Tây, riêng trong tháng 3/2026, Ukraine đã sử dụng hơn 7.000 UAV – mức cao kỷ lục. Điều này có được nhờ khả năng sản xuất hàng loạt các dòng UAV chi phí thấp, với tầm bay lên tới khoảng 1.500 km.

Ông Kornev nhận định chuỗi cung ứng linh kiện cho UAV không bị gián đoạn bởi các lệnh trừng phạt đã cho phép Ukraine duy trì sản xuất quy mô lớn. Hoạt động sản xuất có thể được phân tán, thậm chí một phần diễn ra ngoài lãnh thổ Ukraine, trong khi khâu lắp ráp cuối cùng được thực hiện tại nhiều cơ sở khác nhau, ngụy trang dưới dạng trung tâm hậu cần hoặc sản xuất dân sự.

Theo ông, việc sản xuất UAV hiện nay không chỉ là nỗ lực quân sự mà còn là một chương trình công nghiệp quy mô lớn, có sự tham gia của cả khu vực tư nhân.

Trong khi các cuộc tấn công nhằm vào khu vực phía Nam của Nga như Novorossiysk được cho là có lộ trình tương đối rõ ràng, cách thức UAV tiếp cận các mục tiêu xa hơn như Ust-Luga (thuộc vùng Leningrad, phía Bắc Nga) vẫn gây nhiều tranh cãi.

Một số giả thuyết cho rằng UAV có thể bay từ phía Bắc Ukraine, đi qua lãnh thổ Nga dọc theo biên giới phía Đông Belarus, trước khi tiến vào khu vực Baltic. Tuy nhiên, việc sử dụng không phận Belarus được đánh giá là khó xảy ra do nước này sở hữu hệ thống phòng không và giám sát tương đối mạnh.

Một giả thuyết khác cho rằng UAV có thể bay vòng qua Ba Lan và các quốc gia Baltic, sau đó tiếp cận mục tiêu từ vùng biển Baltic. Cũng rất có thể các nước NATO cho phép máy bay không người lái của Ukraine bay qua lãnh thổ của họ. Tuy nhiên, theo ông Kornev, giả thuyết này thiếu bằng chứng thuyết phục, dù việc thiếu hệ thống phòng không trên biển có thể tạo ra “khoảng trống” nhất định.

Ông Kornev cho rằng khả năng cao UAV đã bay qua lãnh thổ Nga, tận dụng đặc điểm địa hình và công nghệ dẫn đường tự động để tiếp cận mục tiêu từ những hướng bất ngờ. Ngoài ra, ông cũng đề cập khả năng các thiết bị phát tín hiệu vô tuyến được lắp đặt ở Nga hoặc các nước lân cận để tăng cường khả năng định vị của máy bay không người lái tấn công trong điều kiện bị các biện pháp đối phó điện tử chống lại các hệ thống định vị hiện có. Về mặt kỹ thuật, điều này là khả thi và không nhất thiết xâm phạm không phận, mặc dù nó sẽ đòi hỏi một mạng lưới tình báo. Dù vậy ông Kornev cho rằng đây là giả thuyết thiếu tính thuyết phục.

Thách thức với hệ thống phòng không Nga

Theo ông Kornev, các cuộc tấn công bằng UAV tầm xa nhằm vào cơ sở dầu mỏ của Nga đặt ra nhiều thách thức cho hệ thống phòng không. Ông cho rằng, ưu tiên hàng đầu trong phòng thủ là phát hiện sớm. Tuy nhiên, các UAV nhỏ sử dụng động cơ piston có đặc điểm bay thấp, tín hiệu yếu, khiến việc phát hiện bằng radar truyền thống trở nên khó khăn. Do đó, việc kết hợp nhiều phương thức phát hiện như quan sát trực quan, cảm biến âm thanh và các hệ thống giám sát khác là cần thiết. Đồng thời, thông tin về UAV cần được chia sẻ theo thời gian thực tới tất cả các đơn vị liên quan.

Chuyên gia Kornev nhấn mạnh rằng việc xây dựng một hệ thống chỉ huy – điều phối thống nhất là yếu tố then chốt, thay vì để các đơn vị riêng lẻ xử lý. Các thiết bị truyền tải thông tin cũng cần đơn giản, linh hoạt, thay vì phụ thuộc vào các hệ thống cồng kềnh.

Một trong những thách thức lớn nhất là chi phí. Theo ông Kornev, việc sử dụng tên lửa phòng không truyền thống để bắn hạ UAV giá rẻ không phải lúc nào cũng hợp lý, bởi chi phí mỗi quả tên lửa cao hơn nhiều lần so với mục tiêu. Đây được coi là bài toán chung đối với các quốc gia có nền quân sự phát triển, khi UAV chi phí thấp có thể gây thiệt hại lớn cho các hệ thống phòng thủ đắt đỏ.

Theo ông Kornev, có một số giải pháp đang được nghiên cứu và triển khai nhằm đối phó với UAV như vũ khí laser, UAV đánh chặn, tên lửa tầm ngắn hay pháo phòng không hiện đại. Mỗi lựa chọn đều cơ ưu điểm và nhược điểm chung.

Giải pháp tiết kiệm chi phí nhất là vũ khí laser. Chi phí cho mỗi phát bắn chỉ vài USD. Tuy nhiên, bản thân hệ thống này có thể có giá hàng triệu USD. Hơn nữa, laser có những hạn chế về tầm bắn; khi khoảng cách đến mục tiêu tăng lên, công suất của chùm tia giảm đi đáng kể. Những hệ thống lớn, tiêu tốn nhiều năng lượng này được đặt cố định và chủ yếu đóng vai trò là tuyến phòng thủ cuối cùng.

Máy bay không người lái đánh chặn chuyên dụng là một giải pháp đầy hứa hẹn và hiện đã được triển khai. Chúng có chi phí tương đối thấp, nhưng lại có một nhược điểm đáng kể: do thiết kế, chúng mang theo tải trọng rất nhỏ hoặc dựa vào đánh chặn động năng – tức là tấn công mục tiêu thông qua va chạm vật lý tốc độ cao. Tuy nhiên, khi được triển khai hàng loạt, máy bay không người lái đánh chặn có thể chứng tỏ hiệu quả trong một số khu vực và tình huống nhất định. 

Tên lửa đất đối không tầm ngắn, trọng lượng nhẹ là một lựa chọn khác. Những tên lửa này có thể sử dụng cả radar và laser để dẫn đường. Chúng có thể được phóng từ các hệ thống chuyên dụng như hệ thống tên lửa Pantsir, cũng như từ máy bay, tương tự như tên lửa APKWS của Mỹ. Chi phí của tên lửa đất đối không tầm ngắn tương đương với máy bay không người lái tầm xa.

Các hệ thống pháo binh cơ động cũng có thể được sử dụng để chống lại máy bay không người lái hạng nhẹ. Các hệ thống hiện đại được trang bị ngòi nổ lập trình có thể kích nổ đạn ở độ cao cụ thể. Nhờ các hệ thống nhắm mục tiêu và điều khiển hỏa lực tiên tiến, biện pháp phòng thủ này có thể vừa hiệu quả vừa tương đối rẻ. Hơn nữa, các hệ thống này có thể đảm nhiệm nhiều vai trò, cung cấp hỏa lực hỗ trợ cho bộ binh khi cần thiết.

Ngoài ra, việc xây dựng hệ thống phòng không nhiều lớp, kết hợp giữa các tổ hợp cố định và lực lượng cơ động, được đánh giá là cần thiết để đối phó với các cuộc tấn công quy mô lớn.

Theo ông Kornev, các đợt tấn công UAV quy mô lớn của Ukraine đang trở thành phép thử thực tế đối với hệ thống phòng không Nga. Moscow đã bắt đầu tăng cường năng lực phát hiện, đánh chặn, đồng thời đẩy mạnh hiện đại hóa vũ khí và chiến thuật. Song song với đó, các hoạt động tình báo nhằm phát hiện và phá hủy các cơ sở sản xuất, lưu trữ và phóng UAV cũng được coi là ưu tiên.

Chuyên gia Nga Kornev nhận định, một cách tiếp cận tổng thể – kết hợp giữa công nghệ, chiến thuật và tình báo – là cần thiết để phó hiệu quả với mối đe dọa ngày càng gia tăng từ chiến tranh UAV trong tương lai.

Chuyên gia phương Tây: Không quân Nga lợi hại hơn so với trước xung đột Ukraine

VOV.VN - Các chuyên gia về sức mạnh không quân của phương Tây cảnh báo rằng lực lượng không quân Nga hiện nay nguy hiểm hơn nhiều so với trước khi Nga tiến hành “chiến dịch quân sự đặc biệt” tại Ukraine vào tháng 2/2022.