Trong bài viết ngày hôm nay, bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, thành viên Hội Y học dưới nước và oxy cao áp Việt Nam sẽ trả lời câu hỏi: "Tại sao không nên dùng oxy già để sát trùng vết thương thông thường?"

Chất sát trùng mạnh nhưng không chọn lọc

Oxy già - Hydrogen peroxide (H₂O₂) là một chất lỏng không màu, có tính oxy hóa mạnh, thường dùng dạng dung dịch 3% trong y tế. Khi tiếp xúc với mô và máu, enzym catalase sẽ phân hủy H₂O₂ thành nước và khí oxy, gây hiện tượng sủi bọt trắng trên bề mặt vết thương. Lớp bọt này có tác dụng giống một “máy xịt rửa” nhỏ tại chỗ, giúp đẩy mủ, mô chết và bụi bẩn ra khỏi các kẽ, hốc của vết thương.

Tuy vậy, quá trình phân hủy H₂O₂ đồng thời tạo ra nhiều gốc oxy tự do, là những phân tử hoạt động có thể phá vỡ protein, lipid màng tế bào và DNA. Đây là cơ chế giúp oxy già diệt vi khuẩn, virus và nấm.

Nhưng chính cơ chế này lại hoàn toàn không chọn lọc, H₂O₂ tấn công cả vi khuẩn lẫn tế bào lành của cơ thể như bạch cầu, nguyên bào sợi và tế bào da. Khi các tế bào miễn dịch tại chỗ bị phá hủy, khả năng phòng thủ tự nhiên của vết thương giảm sút ngay sau khi tác dụng sát trùng ban đầu kết thúc, làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn thứ phát nếu vết thương không được che phủ, bảo vệ đúng.

Oxy già làm chậm lành vết thương

Trong các giai đoạn lành vết thương, nguyên bào sợi giữ vai trò trung tâm. Khi tiếp xúc với dung dịch hydrogen peroxide 3%, nguyên bào sợi cho thấy giảm rõ rệt khả năng sống còn, di cư và phân chia. Nhiều nghiên cứu cho thấy H₂O₂ gây tổn thương DNA và ty thể của nguyên bào sợi, dẫn tới lão hóa sớm hoặc hoại tử tế bào. Hậu quả là vết thương khó hình thành nền collagen vững chắc, chậm khép miệng và dễ loét.

H₂O₂ cũng gây hại cho mô hạt – lớp mô đỏ, ẩm, giàu mạch máu xuất hiện khi vết thương đang hồi phục tốt. Các mạch máu non này rất mong manh, dễ bị phá hủy bởi stress oxy hóa, làm giảm tưới máu, thiếu oxy và dưỡng chất, khiến mô hạt teo lại hoặc hoại tử.

Với vùng da non mới hình thành, oxy già có thể gây bỏng hóa học nhẹ, làm da dày cộm hoặc tăng nguy cơ sẹo thâm, sẹo lồi, do lớp tế bào mới phải liên tục “chống chọi” với tác nhân độc.

Ở trẻ em, nguy cơ càng lớn, da trẻ mỏng, lớp sừng chưa hoàn thiện và tính thấm cao nên các chất sát trùng mạnh dễ xuyên sâu vào mô. Oxy già gây cảm giác đau buốt, bỏng rát, không chỉ làm trẻ sợ hãi mà còn gây tổn thương các tế bào đang phát triển.

Nhiều hướng dẫn nhi khoa hiện đại khuyến cáo không dùng oxy già, cồn hay iodine để xử trí các vết trầy xước nhỏ ở trẻ, vì chúng làm tăng đau, chậm lành mà không cải thiện kết quả. Thay vào đó, rửa vết thương bằng nước sạch hoặc nước muối sinh lý, xà phòng dịu nhẹ và che phủ bằng băng sạch thường đã đủ.

Ngoài vấn đề độc tính tế bào, oxy già còn tiềm ẩn một số nguy cơ nghiêm trọng khi dùng không đúng vị trí. Trong các khoang kín hoặc đường dò sâu, thể tích nhỏ H₂O₂ có thể giải phóng một lượng khí oxy lớn.

Nếu khí không thoát được, áp lực tăng đột ngột có thể gây vỡ tạng hoặc đẩy khí vào mạch máu, gây tắc mạch khí, một biến chứng nguy hiểm. Ở tai giữa, việc nhỏ oxy già khi có thủng màng nhĩ có thể làm bỏng niêm mạc, tổn thương xương con, dẫn tới giảm thính lực lâu dài.

Nên dùng sản phẩm gì thay thế oxy già?

Nước muối sinh lý 0,9% hiện là dung dịch tiêu chuẩn để rửa đa số vết thương thông thường. Dù không phải là thuốc diệt khuẩn, nhưng nước muối có áp lực thẩm thấu tương đương dịch cơ thể, không làm tổn thương tế bào và giúp “cuốn trôi” bụi bẩn, vi khuẩn khỏi bề mặt vết thương.

Kết hợp rửa kỹ bằng nước hoặc nước muối với che phủ thích hợp, cơ thể thường tự kiểm soát được nhiễm khuẩn ở các vết trầy xước nhỏ mà không cần đến oxy già.

Đối với những trường hợp cần sát khuẩn tích cực hơn, các dung dịch hiện đại như hypochlorous acid (HOCl) đang được ưu tiên. HOCl là chất oxy hóa mà bạch cầu của cơ thể tạo ra để tiêu diệt vi khuẩn, có khả năng diệt khuẩn mạnh kể cả trong môi trường vết thương, nhưng ở nồng độ dùng y khoa lại an toàn với nguyên bào sợi và tế bào da.

Một số nghiên cứu cho thấy HOCl không chỉ ít độc với mô mà còn có thể hỗ trợ di cư tế bào, nhờ vậy không làm chậm lành. Povidone–iodine và chlorhexidine vẫn được sử dụng rộng rãi trong sát khuẩn da trước phẫu thuật, hoặc xử trí các ổ nhiễm trùng nặng, nhưng cần chọn nồng độ và thời gian tiếp xúc phù hợp để hạn chế độc tính tế bào.

Lộ trình chăm sóc vết thương hiện đại tại nhà và cơ sở y tế

Đối với vết thương bẩn nhiều đất, bụi, nhựa đường hoặc mủ, có thể cân nhắc dùng oxy già như một “lần rửa đại tu” ban đầu, nếu không có lựa chọn tốt hơn và được nhân viên y tế hướng dẫn. Nguyên tắc là chỉ dùng một lần, lượng vừa đủ, tránh đổ sâu vào hốc kín và phải rửa lại kỹ bằng nhiều nước sạch hoặc nước muối sinh lý để loại bỏ phần H₂O₂ dư thừa. Không nên lặp lại việc rửa bằng oxy già trong những ngày sau đó.

Trong các lần chăm sóc tiếp theo, ưu tiên các bước đơn giản nhưng hiệu quả như rửa vết thương dưới vòi nước chảy hoặc bằng nước muối, loại bỏ nhẹ nhàng dị vật còn só. Nếu cần sát khuẩn thêm có thể dùng povidone–iodine, chlorhexidine hoặc HOCl theo hướng dẫn.

Sau khi đã sạch, nên duy trì môi trường ẩm vừa phải bằng cách bôi một lớp mỏng mỡ kháng sinh rồi che phủ bằng băng, gạc vô khuẩn không dính. Môi trường ẩm giúp tế bào di chuyển dễ hơn, giảm đau và góp phần cho sẹo thẩm mỹ hơn so với vết thương bị khô, đóng vảy dày.

Ở trẻ em, quy trình càng nên đơn giản và nhẹ nhàng: Cho nước chảy trên vết trầy vài phút, rửa vùng xung quanh bằng xà phòng dịu, lau khô, bôi một lớp mỏng kem hoặc mỡ phục hồi da, rồi dán băng sạch. Không cần và không nên dùng oxy già, cồn hay iodine cho các vết trầy xước nhỏ ở trẻ.

Người chăm sóc nên chú ý các dấu hiệu cảnh báo nhiễm trùng thực sự, như đỏ lan rộng quanh vết thương, đau tăng sau 1–2 ngày, sưng nóng, dịch mủ màu vàng hoặc xanh, có mùi hôi, kèm sốt. Khi xuất hiện các dấu hiệu này, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế để được đánh giá và điều trị thích hợp.

Nắng nóng cực đoan mùa thi: Làm sao bảo vệ “bộ não sĩ tử” trước khi quá muộn?

VOV.VN - Nắng nóng không chỉ làm học sinh mệt mỏi mà còn âm thầm bào mòn trí nhớ, khả năng tập trung trong giai đoạn ôn thi. Bài viết này giúp phụ huynh, học sinh hiểu rõ cơ chế tác động của nhiệt lên cơ thể, nhận diện sớm các dấu hiệu nguy hiểm, xây dựng chiến lược sinh hoạt hiệu quả trong bối cảnh biến đổi khí hậu.