Bảo vệ người tiêu dùng cần tăng quyền kiểm soát dữ liệu cho người mua

Người tiêu dùng ngày càng phụ thuộc vào thông tin trên màn hình

Chỉ với một chiếc điện thoại, người tiêu dùng có thể tìm kiếm sản phẩm, so sánh giá, đọc đánh giá, đặt hàng và nhận hàng tại nhà. Sự tiện lợi ấy đang làm thay đổi sâu sắc thói quen mua sắm. Song, càng phụ thuộc vào môi trường trực tuyến, người mua càng đứng trước một nghịch lý, có nhiều thông tin hơn nhưng chưa chắc có thông tin đáng tin cậy hơn.

Ở cửa hàng truyền thống, khách hàng có thể nhìn, cầm và kiểm tra sản phẩm trước khi quyết định. Trên môi trường trực tuyến, phần lớn lựa chọn lại dựa vào hình ảnh, thông số, quảng cáo, đánh giá của người dùng hoặc lời giới thiệu của người bán. Khi thông tin bị bóp méo, người mua rất khó tự kiểm chứng.

Trên môi trường thương mại điện tử, người tiêu dùng thường yếu thế do hạn chế tiếp xúc trực tiếp với hàng hóa và phụ thuộc nhiều vào thông tin được cung cấp.

Trong quá trình mua sắm, người tiêu dùng để lại ngày càng nhiều dữ liệu cá nhân như lịch sử giao dịch, thói quen tìm kiếm, địa chỉ, phương thức thanh toán... Những dữ liệu này nếu bị thu thập, sử dụng hoặc chia sẻ không đúng quy định, lại trở thành một dạng rủi ro mới.

Tài liệu khảo sát người tiêu dùng tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương của PwC cho thấy, 77% người tiêu dùng lo ngại về quyền riêng tư và việc chia sẻ dữ liệu. Còn theo Sách trắng thương mại điện tử Việt Nam, 42% người tiêu dùng lo ngại thông tin cá nhân bị tiết lộ.

Theo Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam, qua thực tiễn tiếp nhận phản ánh, các hành vi vi phạm trên môi trường số ngày càng đa dạng, từ lừa đảo qua thương mại điện tử và mạng xã hội, kinh doanh hàng giả, hàng nhái, quảng cáo sai sự thật đến sử dụng trái phép dữ liệu cá nhân. Đáng chú ý, người tiêu dùng có thể gặp rủi ro ngay từ trước khi quyết định mua hàng thông qua thông tin được quảng bá, giới thiệu và phân phối trên nền tảng số.

Trong bối cảnh đó, bảo vệ người tiêu dùng không thể chỉ trông chờ vào sự vào cuộc của cơ quan quản lý sau khi phát sinh khiếu nại. Doanh nghiệp cần coi bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng là một bộ phận trong văn hóa kinh doanh và chiến lược phát triển bền vững. Các sàn thương mại điện tử, nền tảng số cần nâng cao trách nhiệm trong kiểm soát người bán, thông tin sản phẩm và phối hợp xử lý khi phát sinh vi phạm. Về phía người tiêu dùng, việc kiểm tra thông tin, lựa chọn người bán uy tín, lưu giữ chứng từ, lịch sử giao dịch và kịp thời phản ánh khi quyền lợi bị xâm phạm cũng ngày càng quan trọng.

Không để trách nhiệm biến mất sau nút “mua ngay”

Năm 2025, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia tiếp nhận gần 900 đơn, thư phản ánh, yêu cầu, kiến nghị và khiếu nại của người tiêu dùng. Trong đó, nhóm thương mại điện tử có số phản ánh cao nhất với hơn 190 đơn, chiếm hơn 21%. Các vấn đề được phản ánh tập trung vào chất lượng hàng hóa, đổi trả, bảo hành, quảng cáo, thanh toán và bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Đáng chú ý, có 241 trường hợp liên quan đến việc bên kinh doanh không tiến hành thương lượng với người tiêu dùng, chiếm gần 27%; 144 trường hợp cung cấp hàng hóa, dịch vụ không bảo đảm chất lượng, chiếm 16%; và 133 trường hợp không đền bù, hoàn tiền hoặc đổi lại sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ, chiếm gần 15%. Đây là những phản ánh của người tiêu dùng, không đồng nghĩa tất cả đã được cơ quan chức năng kết luận là hành vi vi phạm.

Những con số này cho thấy khoảng cách giữa quyền được pháp luật ghi nhận và khả năng thực hiện quyền của người tiêu dùng vẫn còn đáng kể.

Đóng góp ý kiến đối với dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tại buổi họp tổ, kỳ họp thứ 2 Quốc hội khóa XVI, đại biểu Lê Hữu Trí, Phó Trưởng đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Khánh Hòa cho rằng, cần phân biệt rõ dữ liệu cần thiết để thực hiện hợp đồng với dữ liệu được sử dụng cho những mục đích khác; đồng thời bảo đảm người tiêu dùng có thể rút lại sự đồng ý thuận tiện.

Một điểm khác là hợp đồng theo mẫu và điều kiện giao dịch chung. Người tiêu dùng thường ở vị thế phải chấp nhận các điều khoản do doanh nghiệp soạn sẵn, trong khi không phải lúc nào cũng hiểu đầy đủ quyền, nghĩa vụ và các chi phí có thể phát sinh.

Dự thảo sửa đổi Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2026 đang được xây dựng theo hướng tăng quyền lựa chọn của người tiêu dùng đối với việc thu thập, sử dụng thông tin cá nhân; phân cấp thẩm quyền quản lý hợp đồng theo mẫu và tăng cường vai trò của chính quyền địa phương cấp cơ sở.

Sơ đồ toàn cảnh Ngày hội tri ân người tiêu dùng - Consumer Fest 2026

VOV.VN - Ngày hội tri ân người tiêu dùng - Consumer Fest 2026 sẽ diễn ra ngày 31/10 tại Quảng trường Grande, Vinhomes Ocean Park 3, xã Nghĩa Trụ, tỉnh Hưng Yên, với nhiều hoạt động trải nghiệm, giao lưu, tư vấn và biểu diễn nghệ thuật.