Di sản Miền Trung: Giàu danh hiệu, nghèo khai thác

Miền Trung sở hữu những "mỏ vàng" di sản với Quần thể di tích cố đô Huế, phố cổ Hội An, Khu Đền tháp Mỹ Sơn, Nhã nhạc cung đình Huế, Dân ca Bài chòi Trung Bộ cùng hàng loạt di sản vật thể, phi vật thể đặc sắc. Thế nhưng, phía sau những danh hiệu vẫn còn nhiều di sản chưa được khai thác tương xứng, chưa tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng và chưa thực sự trở thành động lực phát triển. Đánh thức "mỏ vàng" ấy đang là bài toán đặt ra với các địa phương miền Trung.

Nhóm phóng viên Vinh Thông, Lê Hiếu, Tuyết Lê thường trú khu vực miền Trung thực hiện Loạt bài "Từ di sản đến động lực phát triển" gồm 3 bài. Trong chương trình hôm nay chúng tôi phát bài 1 với nhan đề “Di sản miền Trung: Giàu danh hiệu, nghèo khai thác".

Miền Trung là vùng tập trung dày đặc các di sản văn hóa của cả nước. Thành phố Huế sở hữu Quần thể Di tích Cố đô Huế và Nhã nhạc cung đình Huế được UNESCO ghi danh... Khu vực miền Trung còn có phố cổ Hội An, Khu Đền tháp Mỹ Sơn, Dân ca Bài chòi Trung Bộ cùng rất nhiều di tích lịch sử, lễ hội, làng nghề truyền thống… Đây được xem là nguồn tài nguyên đặc biệt để phát triển du lịch và công nghiệp văn hóa.

Tuy nhiên, nhìn từ thực tế, phần lớn giá trị di sản vẫn chủ yếu được khai thác theo hướng tham quan, bảo tồn, trong khi khả năng tạo ra chuỗi giá trị kinh tế còn hạn chế. Nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống vẫn phụ thuộc vào ngân sách; nhiều nghệ nhân sống bằng lòng yêu nghề hơn là thu nhập từ nghề; không ít làng nghề vẫn loay hoay tìm thị trường tiêu thụ. Những "mỏ vàng" văn hóa vẫn chưa được đánh thức đúng với tiềm năng.

Những năm qua, thành phố Huế đã đầu tư nhiều nguồn lực trùng tu, phục hồi di tích. Nhưng để di sản thực sự trở thành nguồn lực phát triển, câu chuyện không dừng ở bảo tồn những giá trị đã có.

Lượng khách đến Quần thể Di tích Cố đô Huế ngày càng tăng. Năm 1993, thời điểm được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa thế giới, di sản đón khoảng 235.000 lượt khách. Đến năm 2025, lượng khách đạt gần 3,2 triệu lượt. Năm 2024, doanh thu bán vé đạt hơn 420 tỷ đồng; năm 2025 tăng lên hơn 473 tỷ đồng.

Tuy nhiên, câu chuyện không chỉ nằm ở lượng khách hay doanh thu từ vé tham quan. Khoảng trống lớn hơn là làm sao chuyển hóa chiều sâu văn hóa thành một chuỗi giá trị rộng hơn, để người dân, cộng đồng, nghệ nhân và doanh nghiệp cùng tham gia và được hưởng lợi từ chính di sản.

Ông Hoàng Việt Trung, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế băn khoăn: “Quan trọng là khai thác làm sao cho hiệu quả, tạo ra giá trị gia tăng, đem lại lợi ích cho người dân, cho cộng đồng và các thành phần kinh tế của xã hội. Chúng tôi đang hợp tác về công nghệ để nghiên cứu, xây dựng những show diễn kể các câu chuyện văn hóa, lịch sử bằng công nghệ... để có thể khai thác được những giá trị của di sản”.

Cách Huế không xa là phố cổ Hội An, nơi từng mái nhà, từng con phố vẫn lưu giữ nhịp sống trăm năm. Khi màn đêm buông xuống, những câu hô, điệu hát Bài chòi lại ngân vang giữa không gian phố cổ, níu chân du khách bằng nét mộc mạc, gần gũi của văn hóa dân gian miền Trung. Bài chòi mang đến những trải nghiệm thú vị, giúp du khách không chỉ xem mà còn trực tiếp hòa mình vào không gian văn hóa truyền thống.

Chị Nguyễn Thị Phương Lan, du khách tham quan Hội An cho rằng, đối với dân ca bài chòi du khách chủ yếu xem và trải nghiệm: “Dù đã nhiều lần đến Hội An, tham gia chơi Bài chòi, nhưng hiện nay du khách chủ yếu đến xem, nghe hát rồi tham gia chơi một lúc. Tôi nghĩ nếu có thêm những sản phẩm nâng tầm trải nghiệm để du khách tìm hiểu sâu hơn về Bài chòi thì sẽ hấp dẫn hơn, lưu lại nhiều hơn khi nhớ về Hội An”.

Thực tế, phía sau những trải nghiệm ấn tượng ấy vẫn là một khoảng trống lớn. Nhiều giá trị văn hóa đặc sắc như Nhã nhạc cung đình Huế, Dân ca Bài chòi hay các làng nghề truyền thống vẫn chủ yếu để "xem, nghe và trải nghiệm", trong khi đó giá trị kinh tế mang lại còn khiêm tốn, chưa trở thành những sản phẩm công nghiệp văn hóa có sức cạnh tranh trên thị trường. Nói cách khác, nhiều di sản mới được bảo tồn và giới thiệu, nhưng chưa thực sự được "công nghiệp hóa" thành các sản phẩm văn hóa có giá trị gia tăng cao, đóng góp tương xứng cho tăng trưởng kinh tế.

Chuyển từ một loại hình sân khấu cung đình và đại chúng đỉnh cao trong quá khứ, nghệ thuật Tuồng (hát bội) hiện nay chưa thể tự "sống" hoàn toàn dựa trên thị trường mà vẫn phụ thuộc lớn vào sự bảo tồn của Nhà nước. Dù có nhiều nỗ lực tự thân, Tuồng vẫn gặp khó khi tìm cách bước ra khỏi không gian bảo tồn để sống trên thị trường.

Ngôn ngữ ước lệ, nhiều điển tích cổ khiến khán giả trẻ khó tiếp cận nếu thiếu người dẫn dắt. Trong khi đó, lượng khán giả mua vé chưa đủ lớn để bù đắp chi phí phục trang, hóa trang, tập luyện và dàn dựng.

Thu nhập của nghệ sĩ, diễn viên Tuồng truyền thống còn thấp; không ít nghệ sĩ trẻ phải làm thêm nhiều nghề khác, khiến việc theo nghề lâu dài gặp nhiều khó khăn.

Những khó khăn này cũng cho thấy, để nghệ thuật truyền thống bước ra khỏi không gian bảo tồn và trở thành một sản phẩm của công nghiệp văn hóa, không thể chỉ trông chờ vào việc đưa các tiết mục lên sân khấu phục vụ công chúng. Theo bà Nguyễn Thị Hương, Giám đốc Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống thành phố Đà Nẵng, vấn đề trước hết nằm ở cách nhìn và cách tổ chức sản phẩm:

“Cần có tư duy quản lý và chiến lược lãnh đạo, cần có tầm nhìn xem nghệ thuật truyền thống không chỉ là di sản cần bảo tồn tĩnh mà là sản phẩm có giá trị kinh tế, có khả năng sinh lời từ ngân sách một phần. Xác định rõ dòng chảy sản phẩm: phục vụ nhiệm vụ chính trị, tức là công tác bảo tồn; một phần phục vụ thương mại, du lịch; và có những sản phẩm cao cấp dành cho khách du lịch chi tiêu cao”.

Từ di sản thế giới, làng nghề truyền thống, lễ hội dân gian đến văn hóa biển đảo, văn hóa Trường Sơn…; tất cả đã tạo nên bản sắc riêng của vùng đất miền Trung. Nhưng điều đáng nói hơn, đó không chỉ là ký ức của quá khứ. Đó còn là nguồn tài nguyên đặc biệt để phát triển kinh tế, du lịch và công nghiệp văn hóa trong tương lai.

Di sản chỉ thực sự phát huy giá trị khi được đưa vào chuỗi sáng tạo, gắn với công nghệ, thiết kế, truyền thông và thị trường. Nếu chỉ dừng ở bảo tồn và phục vụ tham quan, phần giá trị gia tăng tạo ra sẽ còn hạn chế.

Tinh thần của Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị đặt ra yêu cầu mới: không chỉ giữ gìn di sản, mà phải tạo điều kiện để những giá trị ấy tiếp tục sống trong đời sống đương đại, nuôi dưỡng cộng đồng sáng tạo và đóng góp cho phát triển.

Thực tế cho thấy, điều còn thiếu hiện nay không phải là số lượng di sản mà là cách biến những giá trị ấy thành sản phẩm văn hóa, dịch vụ du lịch và các ngành công nghiệp văn hóa có sức cạnh tranh. Nhiều làng nghề vẫn loay hoay tìm đầu ra, không ít nghệ nhân vẫn sống chủ yếu bằng lòng yêu nghề, trong khi những chủ thể gìn giữ di sản chưa thực sự được hưởng lợi tương xứng từ giá trị họ tạo ra.

Đạo diễn Nguyễn Việt Tú ở Thành phố Hà Nội cho rằng, một trong những hạn chế hiện nay là cách tiếp cận công nghiệp văn hóa vẫn còn nặng về tư duy tổ chức các sự kiện mang tính thời điểm, thay vì tạo ra những sản phẩm văn hóa có khả năng vận hành lâu dài và tạo dòng khách ổn định.

“Tôi thấy có một hiện tượng là chúng ta đang tư duy về công nghiệp văn hóa và các sản phẩm văn hóa theo hướng hơi nặng về lễ hội, sự kiện. Chúng ta vẫn đang tư duy khá riêng lẻ, theo kiểu tổ chức một lần, sử dụng xong rồi thôi. Nhìn trong một năm, tôi để ý rằng hầu hết các địa phương đều tổ chức lễ hội, sự kiện. Đa phần chúng ta vẫn chưa đặt ra những chỉ số để đo đếm hiệu quả của lễ hội dựa trên mức độ thành công trong việc tạo ra một điểm đến có sức hút, có khả năng thu hút du khách thường xuyên, hằng năm”.

Đối với miền Trung, bài toán không còn là có bao nhiêu di sản, mà là làm thế nào để những giá trị ấy bước ra khỏi không gian bảo tồn, trở thành sản phẩm, sinh kế và nguồn lực cho phát triển.

Di sản đã làm nên bản sắc văn hóa của miền Trung. Đánh thức "mỏ vàng" di sản mới chỉ là bước khởi đầu. Để văn hóa thực sự trở thành động lực phát triển, những giá trị truyền thống cần được kết nối với sáng tạo, khoa học công nghệ và thị trường.

Đưa di sản văn hóa vào trung tâm chiến lược phát triển bền vững đất nước

VOV.VN - Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam khẳng định quyết tâm đặt văn hóa và di sản văn hóa vào vị trí trung tâm chiến lược phát triển đất nước.