Đường đá xanh Phù Lưu là một trong những dấu tích đặc biệt còn lại của vùng đất từng nổi tiếng với nghề hàng xén và chợ Giàu. Nằm giữa khu dân cư đông đúc của thành phố Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh. Gần 100 năm trôi qua, tuyến đường này vẫn gắn với ký ức của vùng đất từng nổi tiếng với nghề hàng xén và chợ Giàu.

Một vết nứt nhỏ chạy ngang mặt phiến đá xanh ở đầu ngõ Giếng. Cách đó không xa, vài viên đá khác đã xô lệch khỏi vị trí ban đầu sau nhiều năm gánh xe cộ qua lại. Với người dân những vết nứt ấy không còn xa lạ. Chúng xuất hiện ngày một nhiều hơn trong những năm gần đây.

Những phiến đá ấy đã nằm dưới chân người dân Phù Lưu gần 100 năm, chứng kiến ngôi làng nổi tiếng với nghề hàng xén một thời dần trở thành một phần của đô thị Từ Sơn hôm nay. Giữa những tuyến phố ngày càng đông đúc, con đường đá xanh Phù Lưu vẫn còn đó, lặng lẽ nối quá khứ với hiện tại và lưu giữ một phần ký ức của vùng đất Kinh Bắc.

Đường đá xanh Phù Lưu được hình thành như thế nào?

Nằm cạnh chợ Giàu, người dân Phù Lưu từ lâu được biết đến với nghề hàng xén. Từ những gánh hàng nhỏ bán kim chỉ, bánh kẹo, đồ gia dụng đến các mặt hàng phục vụ sinh hoạt hằng ngày, nhiều thế hệ người dân trong làng đã mưu sinh từ những phiên chợ tấp nập.

Nhờ hoạt động buôn bán tại chợ Giàu kéo dài qua nhiều năm, đời sống của người dân nơi đây có phần khấm khá hơn so với nhiều làng quê thuần nông trong vùng. Chính điều đó đã tạo điều kiện để người dân chung tay xây dựng hệ thống đường đá xanh, một công trình vẫn còn được gìn giữ cho đến ngày nay.

Theo tư liệu địa phương và lời kể của các bậc cao niên, công trình được khởi công từ năm 1920 và hoàn thành vào năm 1933. Trong suốt 13 năm, những khối đá xanh nguyên khối được vận chuyển từ Đông Triều (Quảng Ninh) bằng đường thủy rồi đưa về làng bằng sức người và các phương tiện thô sơ. Theo lời kể của các cụ cao niên, mỗi viên đá khi ấy có giá khoảng 5 hào, tương đương vài chục cân gạo ngon. Với điều kiện đầu thế kỷ XX, đó là một khoản chi phí không hề nhỏ.

Từ chiều dài hơn 3.000m ban đầu, hiện nay Phù Lưu vẫn còn lưu giữ được khoảng 1.700m đường đá xanh nguyên trạng. Với người Phù Lưu thời ấy, con đường không chỉ phục vụ việc đi lại. Là một làng buôn, họ cần những tuyến đường chắc chắn để vận chuyển hàng hóa từ chợ Giàu đi các vùng lân cận. Đến hôm nay, nhiều người trong làng vẫn cho rằng nếu không có thời kỳ hưng thịnh của chợ Giàu thì khó có thể có được một hệ thống đường đá quy mô như vậy.

Trục đường chính được lát bằng bốn hàng đá xanh lớn ở giữa, hai bên bó bằng gạch đỏ xếp nghiêng. Các ngõ nhỏ được thu hẹp với hai hàng đá xanh chạy dọc. Đến nay, cách tổ chức ấy vẫn phát huy tác dụng. Người dân trong làng vẫn truyền nhau rằng cứ đi theo hàng đá xanh là sẽ ra cổng làng hoặc đường lớn, còn khi chỉ còn đường gạch đỏ thì thường là ngõ cụt.

Những dấu chân đi qua đường đá xanh Phù Lưu

Ngồi trước hiên nhà nhìn ra mặt đường đá đã bóng lên theo năm tháng, cụ Chu Thế Chung (84 tuổi) nhớ lại: “Ngày tôi còn bé, từ ba bốn giờ sáng đã nghe tiếng đòn gánh kẽo kẹt của các bà, các mẹ đi chợ Giàu. Tiếng guốc mộc gõ trên mặt đá nghe quen lắm. Người Phù Lưu đi đâu xa, cứ bước chân lên mặt đá đầu làng là biết mình đã về đến nhà”.

Người Phù Lưu lớn lên cùng con đường đá. Những phiên chợ sớm, tiếng guốc mộc, tiếng đòn gánh kẽo kẹt hay những buổi chiều trẻ con chạy khắp các ngõ nhỏ đều gắn với những phiến đá xanh đã nhẵn bóng theo năm tháng. Với nhiều người dân, đó không đơn thuần là một con đường mà là một phần ký ức của làng.

Trên con đường ấy từng in dấu chân nhiều người con nổi tiếng của quê hương như nhà văn Kim Lân, họa sĩ Thành Chương, Giáo sư Hồ Ngọc Đại hay Giáo sư Viện sĩ Nguyễn Văn Hiệu. Đường đá xanh cũng gắn với không gian văn hóa đặc trưng của Phù Lưu, nơi còn có đình làng, những nếp nhà cổ, cổng làng và đầm Loa Hồ. Nhiều bộ phim như "Đến hẹn lại lên", "Thương nhớ đồng quê", "Đất và Người" từng chọn nơi đây làm bối cảnh quay.

Đường đá xanh Phù Lưu trước sức ép đô thị hóa

Khi làng đã lên phố, những áp lực mới cũng bắt đầu xuất hiện. Con đường được thiết kế cho người đi bộ, xe kéo và xe ngựa cách đây gần 100 năm nay phải gánh hàng nghìn lượt xe máy và ô tô mỗi ngày. Nhiều viên đá đã xuất hiện vết nứt, một số đoạn bị xô lệch hoặc lún cục bộ. Mỗi lần người dân sửa nhà, vận chuyển vật liệu xây dựng hay chở hàng hóa cồng kềnh đều phải tính toán để hạn chế tác động đến mặt đường cổ.

Nhưng áp lực không chỉ đến từ xe cộ. Nhiều ngôi nhà hai bên đường được xây mới và nâng nền cao hơn mặt đường cũ. Theo thời gian, con đường đá xanh dần trở thành nơi thấp nhất trong ngõ. Mỗi trận mưa lớn, nước lại dồn xuống mặt đường trước khi thoát đi nơi khác.

Nhìn chiếc xe máy vừa chạy qua làm rung nhẹ những viên đá dưới chân, cụ Chu Thế Chung không giấu được sự lo lắng: “Đá này cha ông làm thủ công, bền lắm. Nhưng giờ xe cộ đi lại nhiều quá. Có viên đã nứt, có đoạn bị lệch. Người dân tiếc lắm nhưng cũng khó tránh khỏi”.

Không chỉ người cao tuổi, lớp trẻ trong làng cũng có những băn khoăn riêng. Anh Hoàng Minh, một hộ kinh doanh tại Phù Lưu chia sẻ: “Chúng tôi rất tự hào về con đường đá của tổ tiên. Nhưng thực tế là đường gồ ghề, trời nồm hoặc mưa phùn khá trơn. Khi gia đình cần vận chuyển hàng hóa hoặc có việc phải đưa ô tô vào tận cửa cũng gặp nhiều khó khăn”.

Bảo tồn đường đá xanh Phù Lưu giữa lòng phố

Trước nguy cơ xuống cấp, nhiều người dân Phù Lưu vẫn tự nguyện tham gia bảo vệ con đường. Khi phát hiện đá bị xô lệch, họ cùng nhau chèn cát, chỉnh lại. Nếu có viên hỏng nặng, người dân tìm mua đá cũ cùng chủng loại để thay thế thay vì đổ bê tông hay láng nhựa.

Theo lãnh đạo UBND phường Từ Sơn, địa phương đang phối hợp với các đơn vị liên quan nghiên cứu giải pháp bảo tồn lâu dài cho hệ thống đường đá xanh, trong đó có việc hạn chế phương tiện tải trọng lớn và cải thiện hệ thống thoát nước.

Gần 100 năm trước, người Phù Lưu đã bỏ ra một khoản tiền rất lớn để đưa từng phiến đá xanh từ Đông Triều về lát đường. Khi ấy, có lẽ không ai nghĩ rằng điều khiến con cháu sau này trăn trở không phải là mở thêm một con đường mới, mà là giữ được con đường cũ giữa một đô thị đang lớn lên từng ngày.

Chiều xuống, mặt đá xanh dưới những lối ngõ trong làng vẫn ánh lên màu xám sẫm quen thuộc. Người già ngồi trước hiên nhà uống chén trà cuối ngày. Trẻ con đạp xe vòng qua những đoạn đường đã nhẵn bóng bởi biết bao bước chân qua lại. Cuộc sống ở Phù Lưu vẫn tiếp tục như thế, chậm rãi hơn phía ngoài phố chợ Giàu nhưng không đứng yên trước những đổi thay.

Những viên đá từng được vận chuyển từ xa về bằng sức người nay đã bắt đầu xuất hiện vết nứt, có viên xô lệch, có đoạn trũng xuống sau nhiều năm chịu áp lực của xe cộ và quá trình đô thị hóa. Thế nhưng đến hôm nay, người dân trong làng vẫn cố gắng giữ lại từng phiến đá cũ mỗi khi sửa đường, sửa ngõ.

Có thể rồi đây diện mạo Phù Lưu sẽ còn đổi khác. Nhà cửa sẽ cao hơn, đường sá sẽ rộng hơn, nhịp sống sẽ nhanh hơn. Nhưng chừng nào những phiến đá xanh ấy vẫn còn nằm dưới chân người dân, chừng đó ký ức của một làng buôn trăm năm tuổi vẫn chưa mất đi.

Bởi điều còn lại sau cùng không chỉ là những khối đá được ghép lại thành đường. Đó còn là câu chuyện về một ngôi làng từng làm giàu bằng những chuyến buôn nơi chợ Giàu, về những thế hệ đã lớn lên trên mặt đá xanh ấy và về cách người Phù Lưu hôm nay đang cố giữ lại một phần ký ức của cha ông giữa những đổi thay không ngừng của phố thị.

Để rồi mỗi khi bước chân qua những lối ngõ quen thuộc, họ vẫn có thể nhận ra quê hương mình trong màu đá cũ đã nhẵn bóng theo năm tháng.

Độc đáo lễ hội dân gian vật cầu nước làng Vân

VOV.VN - Hội vật cầu nước làng Vân ở Bắc Ninh là lễ hội dân gian độc đáo với 16 "quân cầu" tranh cướp quả cầu gỗ mít hơn 300 năm tuổi dưới sân bùn. Lễ hội mang đậm dấu ấn văn minh lúa nước, tín ngưỡng cầu mùa và tinh thần thượng võ của cư dân Kinh Bắc.