Hơi thở sơn mài giữa lòng đô thị

Từ một làng nghề sơn mài sầm uất, hiện nay Tương Bình Hiệp còn chưa tới 20 hộ gia đình giữ nghề.

Điểm nghẽn

“Khoảng từ năm 1985 đến 1989, 1990, gần cuối năm 1999, sơn mài rất thịnh hành. Ở Bình Dương, nhà nhà làm sơn mài, người người làm sơn mài. Nhưng từ năm 2010, 2011 trở đi, nghề sơn mài bắt đầu đi xuống. Không rõ do thị trường hay thị hiếu của người mua tranh thay đổi, nhưng lượng tiêu thụ giảm rất nhiều. Nhiều người đã bỏ nghề, chuyển sang làm công việc khác”.

Câu chuyện hưng thịnh - thoái trào của làng nghề được gói gọn trong lời kể của nghệ nhân Trần Thành Danh.

Thế nhưng, ẩn trong đó là sự trăn trở với sơn mài, với nghề từng nuôi sống nhiều thế hệ người dân Tương Bình Hiệp.

Sự thu hẹp của làng nghề không chỉ đến từ bài toán mưu sinh hay việc thiếu hụt thế hệ kế cận. Có những rào cản lớn hơn xuất phát từ thực tế khách quan.

Đó là áp lực cạnh tranh với sản phẩm công nghiệp, là chi phí đắt đỏ để đầu tư hệ thống xử lý môi trường. Dù từng có đề án quy hoạch 5 ha làm khu du lịch làng nghề để bảo tồn, nhưng đến nay dự án vẫn chưa thể triển khai trên thực tế.

Ông Dương Thái Khanh, Phó Chủ tịch UBND phường Chánh Hiệp, thấu hiểu những trăn trở của các nghệ nhân.

“Khi có dịp tiếp xúc với các nghệ nhân gắn bó với làng nghề sơn mài Tương Bình Hiệp, tôi nhận thấy điều họ trăn trở nhất không phải là chuyện mưu sinh, mà là hồn cốt của sản phẩm đang dần mai một, trong khi thiếu người kế tục. Đây không chỉ là vấn đề của riêng một hộ sản xuất, kinh doanh mà chính quyền địa phương cũng phải cùng chung tay, gắn kết với các nghệ nhân để xây dựng và bảo tồn làng nghề sơn mài này”.

Nghề sơn mài vốn dễ gây ô nhiễm nếu không được xử lý tốt. Với tình hình sản xuất trong đô thị như hiện nay, việc đầu tư hệ thống xử lý môi trường là cần thiết. Tuy nhiên, nhiều nghệ nhân chia sẻ rằng chi phí đầu tư hệ thống xử lý môi trường đang trở thành “cái thòng lọng” siết làng nghề. Dường như chính quyền địa phương đang “mắc kẹt” giữa việc bảo vệ môi trường sống cho người dân đô thị và giữ lại không gian cho di sản.

Ông Dương Thái Khanh chia sẻ: “Việc triển khai quy trình sản xuất đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn về bảo vệ môi trường đòi hỏi nguồn vốn đầu tư rất lớn, từ vài trăm triệu đến hàng tỷ đồng. Các chủ cơ sở rất tâm huyết nhưng nguồn kinh phí còn hạn hẹp.

Chính quyền địa phương đã trực tiếp khảo sát thực tế, từ đó đề xuất giải pháp phù hợp với từng cơ sở, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa người dân xung quanh và làng nghề, đồng thời giảm thiểu tối đa tình trạng ô nhiễm”.

Đề án bảo tồn trên khu đất hơn 5 ha từng là một hy vọng lớn. Nhưng đến nay, quy hoạch này vẫn đang gặp khó khăn. Đâu là nguyên nhân khiến đề án kéo dài thời gian hiện thực hóa? Có phải do vấn đề kinh phí đền bù hay còn “nút thắt” nào khác?

“Kinh phí đền bù không phải là rào cản. Khó khăn cốt lõi nằm ở tâm lý của các hộ kinh doanh. Do đã quen với mô hình sản xuất truyền thống tại gia, nhiều hộ không muốn di dời vào khu tập trung.

Đối với những hộ đáp ứng đầy đủ các điều kiện, trong đó có yêu cầu về môi trường, chính quyền địa phương sẽ xem xét, tạo điều kiện để tiếp tục hoạt động theo lộ trình phù hợp. Những cơ sở không bảo đảm điều kiện bắt buộc phải di dời vào khu sản xuất tập trung.

Bên cạnh đó, một ‘nút thắt’ khác là khi làng nghề tập trung hình thành, chi phí quản lý, vận hành sẽ cao, dẫn đến tâm lý e ngại di dời và thiếu đồng thuận từ phía người dân”.

Trong lúc chờ đợi những chính sách vĩ mô và quy hoạch lớn được khơi thông, chính quyền địa phương có thể làm gì ngay lúc này để hỗ trợ những xưởng tư nhân đang tự chuyển mình, như cách chú Tư Bốn hay chú Năm Tịnh đang làm?

“Trong khi chờ đợi các chính sách, địa phương đã chủ động phối hợp với hai cơ sở giàu tâm huyết trên địa bàn là Sơn mài Tư Bốn, do chú Tư Bốn làm chủ, và Sơn mài Định Hòa của chú Năm Tịnh để xây dựng sản phẩm OCOP (Mỗi xã một sản phẩm). Trước đây, khi còn TP. Thủ Dầu Một, địa phương đã xây dựng thành công 29 sản phẩm OCOP.

Hiện nay, phường đang phối hợp với cơ sở Tư Bốn hoàn thiện hồ sơ đăng ký đánh giá, phân hạng sản phẩm OCOP 5 sao cấp quốc gia. Về cơ bản, bộ hồ sơ đã hoàn tất. Nếu đạt chuẩn, đây sẽ là sản phẩm OCOP 5 sao đầu tiên trên địa bàn phường Tương Bình Hiệp”.

Hệ sinh thái sống

Không chờ đợi chính sách, những người thợ sơn mài buộc phải tự tìm hướng đi mới để duy trì nghề.

Để hiểu sự kỳ công của nghề, hãy nhìn vào “buồng ủ”. Một tác phẩm phải trải qua 25 bước nghiêm ngặt, kéo dài từ 3 đến 5 tháng.

Chính sự khắt khe đó giúp sản phẩm xuất khẩu sang châu Âu vẫn giữ nguyên chất lượng, không bị nứt nẻ dù trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt.

Tuy nhiên, để tồn tại, di sản cần có tính ứng dụng cao. Những nghệ nhân như chú Tư Bốn (Lê Bá Linh) đã quyết định thay đổi tư duy sản xuất truyền thống:

“Việc bán dòng sản phẩm cao cấp cho khách hàng thượng lưu thực sự rất khó. Nhiều tác phẩm mình thấy rất đẹp nhưng chưa chắc đã hợp gu hoặc phù hợp với không gian nhà của họ. Vì vậy, chúng tôi muốn chuyển hướng, đẩy mạnh dòng sơn mài ứng dụng như đồ trang trí, quà tặng hay bao bì sản phẩm cao cấp cho cà phê, yến sào, bánh trung thu...”.

Cùng chung khát vọng đó, nghệ nhân Trương Quang Tịnh (tên thường gọi là ông Năm Tịnh) đã tự bỏ tiền túi, sử dụng đất của gia đình để xây dựng một trung tâm bảo tồn sơn mài tư nhân.

“Tôi là người lưu giữ và sưu tập hầu như toàn bộ tài liệu, hiện vật liên quan đến nghệ thuật sơn mài Sài Gòn và Bình Dương. Việc tạo dựng một không gian để bảo tồn, giúp thế hệ sau hiểu được giá trị thực sự của sơn mài chính là niềm vui lớn nhất của tôi. Thông qua việc quảng bá nghệ thuật này đến các bạn trẻ, chúng ta không chỉ truyền cảm hứng, tạo dựng xu hướng mà còn thúc đẩy sức tiêu thụ - yếu tố then chốt để duy trì và phát triển một làng nghề truyền thống”.

Nơi đây không chỉ đơn thuần là khu trưng bày hàng trăm sản phẩm mà còn được vận hành như một không gian mở, có xưởng sản xuất thực tế, khu trình diễn, khu trải nghiệm dành cho du khách và cả lớp dạy nghề miễn phí cho người trẻ.

Chị Lưu Phương Mai, một du khách đến từ Hà Nội, chia sẻ rằng tại đây chị hiểu thêm về nghề sơn mài truyền thống của vùng đất Thủ năm xưa và được tận mắt xem những sản phẩm nổi tiếng một thời.

“Đây là lần đầu tiên tôi được trực tiếp tiếp cận những tác phẩm mà trước nay chỉ mới được nghe tên hoặc tìm hiểu qua tài liệu. Từ những bản phác thảo của họa sĩ Duy Liêm đến câu chuyện về hãng Sơn mài Thành Lễ - đơn vị tiên phong, đi trước thời đại với tư duy marketing nhạy bén. Dù từng nghe nhắc đến nhiều, nhưng chỉ khi được tận mắt chiêm ngưỡng các bản phác thảo gốc và nghe giới thiệu chi tiết, tôi mới thực sự ngỡ ngàng và ấn tượng”.

Chị Nguyễn Vũ Ngọc Vân, nhân viên quản lý bảo tàng, cho biết bảo tàng sẽ mở cửa đón khách vào thứ Bảy và Chủ nhật hằng tuần. Du khách đến đây được tham quan miễn phí.

“Chuyến tham quan sẽ bắt đầu từ khu xưởng sản xuất, nơi du khách có thể trực tiếp quan sát toàn bộ quy trình chế tác thực tế. Tại đây, chúng tôi giới thiệu chi tiết từng công đoạn hoàn thiện một sản phẩm, đặc biệt là kỹ thuật sơn mài cẩn xà cừ rất tỉ mỉ, công phu. Tiếp đó, du khách được hướng dẫn tham quan không gian showroom và các khu trưng bày để có cái nhìn toàn diện, sâu sắc hơn về giá trị của nghệ thuật sơn mài”.

Bảo tàng nằm trong khuôn viên xưởng sản xuất, do đó du khách còn được trực tiếp trải nghiệm làm nghề. Theo chị Vân, hoạt động này nhận được sự hào hứng của nhiều người.

“Qua ghi nhận, du khách rất hào hứng và thích thú khi được tiếp cận với nghệ thuật sơn mài. Đặc biệt, những hoạt động trải nghiệm trực tiếp như mài tranh hay tự tay vẽ trên các sản phẩm sơn mài luôn tạo được sự thích thú cho người tham gia”.

Những mô hình như xưởng của chú Tư Bốn hay trung tâm của chú Năm Tịnh là minh chứng cho thấy di sản hoàn toàn có thể tự nuôi sống chính mình. Nhưng để phát triển bền vững, nỗ lực của các cá nhân là chưa đủ; làng nghề vẫn cần sự đồng hành từ những quy hoạch không gian bài bản của Nhà nước.

Sơn mài Tương Bình Hiệp sẽ còn tồn tại, miễn là những người thợ nơi đây vẫn không ngừng thích nghi và tìm thấy cơ hội sống được với nghề truyền thống của quê hương.

Làng nghề sơn mài Bình Dương bao giờ mới có "bến đỗ" mới?

VOV.VN - Sau nhiều năm thực hiện, đến nay, khu vực xây dựng làng nghề tập trung theo Đề án Bảo tồn và phát triển làng nghề sơn mài Tương Bình Hiệp kết hợp với du lịch, thuộc địa bàn TP. Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương vẫn là bãi đất trống. Do đó, người dân, nghệ nhân làng nghề mong sớm đưa vào hoạt động khu làng nghề tập trung để di dời cơ sở sản xuất, kinh doanh.