Ngô Viết Thụ: Người gửi hồn Việt vào những công trình hiện đại

Trên mặt tiền Dinh Độc Lập, những cấu kiện bê tông gợi hình đốt trúc tạo thành bức rèm hoa đá. Phía sau lớp rèm ấy là không gian được tổ chức để đón ánh sáng, giảm nắng gắt và kết nối với cây xanh. Một chi tiết kiến trúc đồng thời giải quyết công năng và gửi gắm dấu ấn văn hóa Việt. Đó cũng là cách kiến trúc sư Ngô Viết Thụ tiếp cận nghề nghiệp: tiếp thu kỹ thuật, tư duy phương Tây để tạo nên những công trình phù hợp với khí hậu, cảnh quan và đời sống trên quê hương mình.

Nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh của ông (17/9/1926 - 17/9/2026), những tư liệu được TSKH-KTS Ngô Viết Nam Sơn, con trai ông, chia sẻ trong chuyên đề “Trăm năm di sản Ngô Viết Thụ” giúp phác họa chân dung một trí thức tài hoa, khiêm nhường và nặng lòng với đất nước.

Từ giải thưởng danh giá đến lựa chọn trở về

Ngô Viết Thụ sinh tại Huế trong gia đình có cha là giáo sư Trường Kỹ thuật Huế. Trước khi đến với kiến trúc, ông từng học nghề và làm thợ tiện cơ khí. Nền nếp gia đình, văn hóa xứ Huế cùng những năm tháng lao động là một phần hành trang của người kiến trúc sư sau này.

Năm 1948, ông theo học lớp dự bị Trường Kiến trúc Đà Lạt. Hai năm sau, ông lập gia đình với bà Võ Thị Cơ rồi sang Pháp học tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Quốc gia Paris.

Năm 1955, Ngô Viết Thụ đoạt Khôi nguyên Giải La Mã về kiến trúc với đồ án một đại giáo đường trên đảo ở Địa Trung Hải. Thành tựu ấy mở ra cơ hội nghiên cứu, sáng tác và hành nghề tại châu Âu. Từ năm 1956 đến 1959, ông lưu trú tại Dinh thự Medicis ở Rome, tham gia các hoạt động chuyên môn và triển lãm.

Nhưng ông lựa chọn trở về Việt Nam

Theo KTS Ngô Viết Nam Sơn, đó là việc thực hiện lời hứa với bản thân và gia đình trước ngày du học. Sau năm 1975, ông tiếp tục ở lại, làm việc tại Viện Thiết kế Tổng hợp thuộc Bộ Xây dựng, tham gia hoạt động của các hội nghề nghiệp và tư vấn kiến trúc, quy hoạch.

Một câu chuyện được gia đình nhắc lại cho thấy cách ông coi trọng chữ tín. Khi được tạo điều kiện sang Pháp chữa bệnh, ông giữ lời hứa với ông Võ Văn Kiệt về việc trở về nước. Quan niệm của ông giản dị: “Kẻ sĩ khi đã tin nhau thì không được phụ lòng nhau”. Với Ngô Viết Thụ, sự gắn bó với quê hương được thể hiện qua những lựa chọn cụ thể, vào cả thời điểm có nhiều cơ hội phát triển sự nghiệp ở nước ngoài.

Tìm bản sắc Việt trong ngôn ngữ kiến trúc hiện đại

Dinh Độc Lập, xây dựng giai đoạn 1962-1966, là dấu ấn nổi bật trong sự nghiệp Ngô Viết Thụ. Theo tư liệu của KTS Ngô Viết Nam Sơn, phương án của ông được lựa chọn giữa các đề xuất của 15 kiến trúc sư, với cách tiếp cận hiện đại khác biệt.

Bản sắc Việt trong công trình không chỉ nằm ở những họa tiết trang trí. Nó được thể hiện từ cách tổ chức không gian, xử lý ánh sáng đến mối quan hệ giữa công trình và thiên nhiên. Bức rèm hoa đá mặt tiền, sản phẩm cộng tác giữa Ngô Viết Thụ và điêu khắc gia Nguyễn Văn Thế, lấy cảm hứng từ cửa bàn khoa trong cung điện Huế và hình dáng chiếc độc bình Khang Hy. Những đường nét gợi đốt trúc vừa tạo dấu ấn thẩm mỹ, vừa hạn chế ánh nắng trực tiếp, đưa ánh sáng gián tiếp vào bên trong. Hành lang thoáng mở ở tầng chính kết nối với cảnh quan xanh, gợi cách tổ chức không gian trong ngôi nhà dân gian ba gian hai chái. Vật liệu bê tông cốt thép được sử dụng để chuyển tải tinh thần truyền thống bằng hình thức mới.

Giải pháp kiến trúc hai lớp cũng được ông áp dụng tại nhiều công trình như Đại học Sư phạm Huế, Đại học Y khoa Sài Gòn. Lớp ngoài là hệ vách hở chắn nắng, lớp trong là cửa kính có thể đóng mở theo thời tiết. Cách thiết kế này chú trọng thông gió, ánh sáng tự nhiên và khả năng thích ứng với khí hậu nhiệt đới.

Quan niệm tôn trọng thiên nhiên được ông diễn đạt rõ trong một bài viết về Vịnh Hạ Long: nếu cần xây dựng, “tuyệt nhiên phải dựa vào thiên nhiên, chiều theo thiên nhiên mà hòa vào”, tránh đặt những công trình cứng nhắc đối chọi với cảnh quan.

Trong tư vấn quy hoạch, ông cũng thường nhắc kiến trúc sư trẻ giữ gìn đình, chùa, miếu mạo và dành chỗ cho cây xanh. Bảo tồn, trong cách nhìn ấy, giúp không gian đô thị mới duy trì ký ức và bản sắc địa phương.

Sau những công trình là một nhân cách

Khi còn sống, ông Ngô Viết Thụ ít nói về bản thân. Theo hồi ức của con trai, ngay trong diễn văn khánh thành Dinh Độc Lập, ông cũng mở đầu bằng việc nhắc đến “cái tôi đáng ghét”, trước khi giải thích ý nghĩa thiết kế. Sự khiêm nhường ấy khiến gia đình tiếc nuối khi nhiều suy nghĩ trong quá trình sáng tác chưa được chính ông ghi lại đầy đủ. Sau khi ông qua đời ngày 9/3/2000, việc tập hợp tư liệu, nghiên cứu con người và tác phẩm vẫn còn những khoảng trống.

Bên ngoài nghề kiến trúc, ông có một đời sống nghệ thuật phong phú. Ông chơi đàn nguyệt, đàn bầu, đàn tranh, sáo; yêu cờ tướng, sáng tác thơ và vẽ tranh. Những tác phẩm như “Sơn hà cẩm tú”, “Ngô trúc” thể hiện sự tìm tòi kết hợp chất liệu sơn dầu với tinh thần thủy mặc. Trong gia đình, tình cảm dành cho vợ được lưu giữ qua những bài thơ trao đổi thời du học và cách ứng xử trân trọng suốt cuộc đời. Người kiến trúc sư của những công trình lớn đồng thời là người chồng, người cha gìn giữ nếp sống gia đình bằng những điều gần gũi.

Nhìn lại di sản của cha, KTS Ngô Viết Nam Sơn nhấn mạnh ba điều dành cho thế hệ kế thừa: mạnh dạn sáng tạo để đáp ứng nhu cầu thời đại; bảo tồn di sản song song với kiến tạo bản sắc mới; giữ đạo đức và lý tưởng phụng sự. Một thế kỷ sau ngày Ngô Viết Thụ chào đời, những bài học ấy vẫn hiện diện trong các vấn đề của đô thị hôm nay: xây dựng thế nào để thích ứng khí hậu, phát triển ra sao để gìn giữ bản sắc, và đặt lợi ích cộng đồng ở đâu trong mỗi quyết định thiết kế. Di sản ông để lại vì thế còn tiếp tục được đọc từ những bức rèm chắn nắng, hành lang đón gió và khoảng xanh - nơi tài năng của người kiến trúc sư hướng đến cuộc sống của con người.

Khi những kiến trúc sư tương lai làm chủ kỷ nguyên công nghệ

VOV.VN - Tối 15/4, Liên hoan Sinh viên Kiến trúc toàn quốc lần thứ XV (Festival XV) đã chính thức khai mạc tại khu vực Bình Dương cũ với sự tham gia của sinh viên 27 trường đại học trên cả nước.