Khi AI “tinh vi hóa” các sản phẩm đạo nhái

Sự gia tăng xâm phạm bản quyền trên không gian số đang tồn tại như một nghịch lý đi kèm với sự phát triển của công nghệ: Công nghệ giúp tác phẩm lan truyền nhanh, nhưng cũng khiến việc bảo vệ bản quyền trở nên bất lực hơn bao giờ hết. Sự bùng nổ của Trí tuệ nhân tạo (AI) tạo sinh kết hợp với văn hóa video ngắn đang đẩy ngành công nghiệp âm nhạc vào một cuộc khủng hoảng bản quyền trực tuyến toàn diện.

Chưa bao giờ việc tạo ra một bản nhạc phái sinh lại dễ dàng và vô tội vạ như hiện nay. Từ các bản sped up (tăng tốc bài hát) trên TikTok đến các công cụ AI cover giả giọng ca sĩ, internet đang tạo ra làn sóng âm nhạc phái sinh tràn lan mà ai cũng có thể tạo ra chỉ với mấy cú click. Sau vài giờ phát hành, một ca khúc gốc mới có thể bị cắt ghép, tăng BPM (Beats Per Minute-tốc độ nhịp điệu), đổi tone, thêm beat điện tử hoặc bị AI giả giọng để tạo thành sản phẩm sáng tạo “mới”.

Về mặt kỹ thuật, các sản phẩm remix AI đã can thiệp sâu vào cấu trúc âm thanh, tách vocal, đổi phong cách khiến các hệ thống nhận diện tự động truyền thống (như Content ID của YouTube) khó xác định đây là bản sao trực tiếp hay sản phẩm mới. Thậm chí, công nghệ AI phát triển đến mức chỉ cần gõ tên một tác phẩm điện ảnh vào công cụ tạo video (như Sora 2), hệ thống lập tức tái tạo lại một phân cảnh 10 giây giống y hệt bản gốc từ hình ảnh đến âm thanh.

Cùng với sự bùng nổ và khó kiểm soát của công nghệ AI, công cụ bảo vệ bản quyền hiện nay đang bị biến tướng thành cỗ máy cưỡng đoạt chất xám thông qua các mạng đa kênh MCN (Multi Channel Network). Nhiều đơn vị có đặc quyền MCN đã lợi dụng các kẽ hở hợp đồng với các tác giả, hoặc tự ý đăng ký Content ID ở phạm vi rộng hơn quyền được ủy quyền, rồi dùng cơ chế quét tự động để đánh gậy bản quyền (Content ID Claim) ngược lại chính tác giả gốc để chiếm đoạt doanh thu quảng cáo.

Công nghệ phát triển và khoảng trống pháp lý

Sự phát triển vũ bão của công nghệ đang chạy nhanh hơn tốc độ cập nhật của luật pháp, tạo ra những “vùng xám” khiến việc phân định ranh giới giữa sáng tạo phái sinh và sao chép bất hợp pháp ngày càng phức tạp. Một bản sped up có phải tác phẩm mới? Một AI cover giả giọng ca sĩ thuộc sở hữu của ai? Việc xử lý thủ công hay dân sự trước đây rõ ràng đã không còn hiệu quả trước tốc độ sao chép diễn ra gần như tức thời.

Hơn hai thập kỷ hoạt động nghệ thuật, nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung cay đắng chia sẻ, ông liên tục đối mặt với tình trạng bị xâm phạm quyền tác giả tinh vi: “Nhiều hãng đĩa đã dùng những bản ghi được ủy quyền phân phối để bán lại cho các đơn vị kinh doanh trái phép. Tôi còn bị lén đăng ký trước Content ID và bị đánh ngược lại chính kênh YouTube, kênh nhạc số của mình. Các đơn vị ngang nhiên dùng sản phẩm để kinh doanh, sản xuất chương trình ca nhạc mà không hỏi ý kiến, không trả tác quyền tương xứng. Điều này đã hình thành thói quen “xài chùa”, thói quen ăn cắp, gây thiệt hại to lớn cho nghệ sĩ”.

Không riêng âm nhạc, điện ảnh cũng gánh chịu tổn thất nặng nề. Đạo diễn Nguyễn Hoàng Điệp cho biết, việc phim bị leak (rò rỉ) phát tán lên các website lậu đã tồn tại nhiều năm và trở thành “nếp tiêu dùng quen thuộc”: “Bộ phim đầu tay của tôi, phim ngắn thứ hai, cho đến bộ phim tôi sản xuất cho đạo diễn Phan Đăng Di đều đang bị leak trên vô số trang YouTube để khai thác và thu lợi trái phép từ rất lâu rồi”.

Luật sư Phan Vũ Tuấn, Phan Law Vietnam, chia sẻ: “Suốt nhiều năm, các nghệ sĩ, nhà sáng tạo bị “bó chân” khi đối đầu với các thế lực MCN vì các dữ liệu Claim vi phạm nằm trong hệ thống nội bộ của họ. Việc cơ quan chức năng chuyển dịch từ tranh chấp dân sự sang khởi tố hình sự quy mô lớn như vừa qua là tín hiệu cho thấy pháp luật đã can thiệp sâu, trực tiếp truy cập hệ thống để thu thập bằng chứng dữ liệu, chấm dứt tình trạng biến bản quyền từ lá chắn thành dao tống tiền nghệ sĩ”.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Tiến Huy (CEO Pencil Group) khẳng định: “Vụ án tạo tiền lệ pháp lý cực kỳ quan trọng. Trước đây bị vi phạm, nghệ sĩ chỉ biết lên Facebook kể khổ vì không biết kiện ai. Giờ đây, việc khởi tố đồng loạt cả mô hình MCN lẫn các sân khấu biểu diễn kết hợp với việc khai thác số đã chứng minh rằng, Nhà nước xác định đây là hành vi trục lợi có tổ chức, gây thiệt hại kinh tế thực sự cho người sáng tạo và bắt buộc phải xử lý bằng chế tài nghiêm khắc nhất”.

Phân tích về khía cạnh này, luật sư Nguyễn Thanh Hà (Công ty Luật SBLAW) nhận định: “Trên không gian mạng, cơ chế kỹ thuật của các nền tảng phân phối như YouTube rất phức tạp và dễ phát sinh tranh chấp. Đối với các cơ quan quản lý nhà nước, cần nghiên cứu bổ sung quy định pháp lý liên quan đến cách thức phối hợp giữa cơ quan chức năng với các nền tảng phát hành để thu thập chứng cứ. Có như vậy, chúng ta mới có cơ sở xử lý một cách triệt để”.

“Làm sạch” vấn đề bản quyền sang tạo văn hóa

Đối với các văn nghệ sĩ, việc sản phẩm bị AI “xào nấu” và bị các tổ chức trục lợi không chỉ gây thiệt hại to lớn về mặt kinh tế mà còn làm tổn thương sâu sắc về mặt tinh thần. Sáng tạo nghệ thuật đòi hỏi nguồn lực lớn về tài chính, thời gian và trí tuệ. Khi chất xám bị khai thác tràn lan mà người làm không được bảo vệ, động lực đầu tư nghiêm túc sẽ bị triệt tiêu, đẩy nền kinh tế tri thức vào nguy cơ suy thoái.

Thượng tá TS. Đào Trung Hiếu (Chuyên gia tội phạm học) cảnh báo: “Xâm phạm bản quyền thời AI không còn là việc “ăn cắp” đơn thuần, mà đã chuyển sang giai đoạn công nghiệp hóa hành vi vi phạm, gắn liền với lừa đảo, giả mạo thương hiệu và phá hoại môi trường cạnh tranh. Nếu không bảo vệ được bản quyền, chúng ta sẽ tự làm suy giảm trầm trọng động lực sáng tạo quốc gia”.

Theo số liệu từ Hiệp hội Sáng tạo và Bản quyền tác giả Việt Nam, chỉ riêng năm 2022, Việt Nam đã thiệt hại khoảng 350 triệu USD do vi phạm bản quyền, đứng thứ 3 trong khu vực với hơn 15,5 triệu người thường xuyên truy cập các trang web lậu. Âm nhạc và nội dung số là mũi nhọn kinh tế giàu tiềm năng, nhưng không một quốc gia nào có thể xây dựng nền công nghiệp văn hóa nếu người sáng tạo bị tước đoạt quyền lợi kinh tế ngay trên sân nhà, và thị trường bị bão hòa bởi “rác âm thanh”.

PGS.TS. Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, nhấn mạnh: “Cuộc chiến bản quyền trong thời đại AI không thể dựa vào các biện pháp thủ công mà cần cách tiếp cận mới đồng bộ, thông minh hơn. Nếu không có một nền tảng pháp lý và văn hóa bản quyền vững chắc, chúng ta sẽ mất đi năng lực cạnh tranh quốc gia khi bước ra chuỗi giá trị toàn cầu”.

Trước thực trạng hành vi xâm phạm chất xám bị “công nghiệp hóa”, câu chuyện bản quyền giờ đây không còn là lời kêu cứu đơn lẻ của nghệ sĩ mà đã bước vào giai đoạn thanh lọc bằng bàn tay luật pháp nhằm quét sạch tư duy “xài chùa” và hành vi trục lợi quảng cáo trên nền tảng số.

Khi vi phạm bản quyền không còn chỉ là chuyện dân sự

VOV.VN - Tuần qua, lần đầu tiên, hàng loạt vụ án vi phạm bản quyền tác giả, quyền liên quan trong lĩnh vực âm nhạc và nội dung số đã bị khởi tố hình sự với quy mô lớn. Điều khiến dư luận chú ý không chỉ là quy mô vụ việc, mà còn bởi đây có thể là dấu mốc cho thấy: “luật chơi” của thị trường nội dung số đang thay đổi.