AI giúp nhanh hơn, nhưng làm có bớt mệt?

Càng đòi hỏi kết quả chính xác, tôi càng phải đặt câu hỏi kỹ, kiểm tra dữ kiện, đối chiếu nguồn, sửa những câu nghe thuyết phục nhưng chưa chắc đúng.

AI giảm thao tác, nhưng không nhất thiết giảm suy nghĩ.

Tôi nghĩ đến nghịch lý ấy khi Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết đang xem xét sửa định mức lao động giáo viên cho phù hợp với công nghệ số và AI. Một căn cứ được nêu là khảo sát cho thấy AI có thể giúp giáo viên giảm 30–60% thời gian chuẩn bị bài giảng và làm một số công việc hành chính. Nghe rất hợp lý: cùng một việc làm nhanh hơn, con người hẳn phải bớt mệt.

Nhưng phép suy luận ấy chưa chắc đúng.

Một thử nghiệm ngẫu nhiên tại Anh với 259 giáo viên ở 68 trường trung học cho thấy nhóm dùng ChatGPT để chuẩn bị bài và học liệu giảm khoảng 31% thời gian cho phần việc được nghiên cứu. Chất lượng học liệu trong mẫu được chuyên gia đánh giá không cho thấy khác biệt đáng kể.

Nhưng 31% thời gian soạn bài giảm đi có đồng nghĩa 31% gánh nặng nghề nghiệp cũng biến mất?

Với nghề dạy học, phần cốt lõi không nằm ở việc sản xuất giáo án hay câu hỏi. Dạy học là lao động giữa người với người: quan sát, phán đoán sư phạm, phản hồi, động viên và điều chỉnh theo từng học sinh. AI có thể tạo năm phương án bài giảng trong vài giây, nhưng chọn phương án phù hợp với 40 học sinh trước mặt vẫn là việc của người thầy. Máy cũng khó nhận ra một em đang mất động lực, hiểu sai khái niệm hay cần được giúp theo cách khác.

AI tiết kiệm thời gian chuẩn bị cho việc dạy, nhưng chưa chắc tiết kiệm được phần khó nhất của nghề dạy: hiểu con người.

Giáo viên soạn câu hỏi nhanh hơn có thể dành thời gian đọc kỹ bài học sinh, giúp em yếu hoặc thiết kế hoạt động tốt hơn. Nếu số phút tiết kiệm ấy lập tức được quy đổi thành thêm tiết dạy, công nghệ giảm tải rất dễ thành công cụ tăng tải.

Nghịch lý ấy không riêng giáo dục.

Nếu chỉ cần một bản báo cáo “có vẻ ổn”, một bài viết trơn tru hay vài slide đẹp, AI khiến công việc khá nhàn. Đặt câu lệnh, nhận kết quả, chỉnh vài chỗ rồi dùng. Nhưng bác sĩ không thể chấp nhận bệnh án “có vẻ đúng”; luật sư không thể dựa vào căn cứ “nghe hợp lý”; nhà báo không thể xuất bản con số “có vẻ chính xác”.

AI nhàn nhất khi người dùng dễ dãi nhất.

Một nghiên cứu tại Hội nghị quốc tế về tương tác giữa con người và máy tính (CHI 2025), khảo sát 319 lao động tri thức với 936 trường hợp sử dụng AI thực tế, ghi nhận công việc tư duy đang dịch chuyển sang xác minh thông tin, tích hợp câu trả lời và giám sát toàn bộ nhiệm vụ. Mức độ tin tưởng vào AI càng cao thì mức độ thực hiện tư duy phản biện được báo cáo càng thấp.

Con người có thể bớt mệt bằng cách bớt nghĩ. Nhưng đó có phải năng suất mà chúng ta mong muốn?

Nghề càng nhiều trách nhiệm, dùng AI càng phải kiểm chứng.

Phần việc trước đây nằm ở “làm ra” đang chuyển dần sang “kiểm tra cái máy làm ra”. Thời gian có thể ngắn hơn, nhưng trách nhiệm phán đoán không nhẹ đi.

Một thử nghiệm thực địa trên 7.137 lao động tri thức tại 66 doanh nghiệp cho thấy những người thực sự dùng công cụ AI tích hợp trong công việc giảm khoảng hai giờ xử lý email mỗi tuần và giảm thời gian làm ngoài giờ. Tuy nhiên, nghiên cứu không phát hiện thay đổi đáng kể về số lượng hay cơ cấu nhiệm vụ nói chung.

Đồng hồ chạy ít đi ở một nhiệm vụ không có nghĩa áp lực của cả ngày làm việc cũng giảm theo.

Một giờ được AI giải phóng có thể dành cho suy nghĩ sâu hơn, sáng tạo, học thêm, chăm sóc học sinh, bệnh nhân hay khách hàng tốt hơn. Nhưng cũng chính một giờ ấy có thể bị coi là “công suất dư” để giao thêm hồ sơ, thêm lớp, thêm ca hoặc rút ngắn thời hạn. Cùng một công nghệ, hai cách quản trị có thể dẫn tới hai kết quả khác nhau.

Không thể chỉ đo thời gian của vài tác vụ rồi suy ra thời gian của cả nghề. Còn phải biết việc nào thực sự giảm, việc nào mới phát sinh, chất lượng thay đổi ra sao, cường độ tập trung có tăng không, người lao động phải kiểm chứng bao nhiêu và trách nhiệm cuối cùng thuộc về ai.

Với giáo viên, một giờ tiết kiệm ở khâu soạn bài có thể trở thành một giờ để hiểu học sinh hơn. Với bác sĩ, thời gian đọc hồ sơ nhanh hơn có thể trở thành thời gian nói chuyện với người bệnh. Khoảng trống AI tạo ra có thể được dùng để nâng chất lượng thay vì chỉ làm thêm việc.

Nếu mọi phút tiết kiệm đều lập tức biến thành chỉ tiêu mới, con người có thể làm nhanh hơn mà không bớt mệt, thậm chí còn mệt theo cách khác: ít thao tác hơn nhưng phải tập trung cao hơn, kiểm chứng nhiều hơn và chịu trách nhiệm nặng hơn.

Trước khi điều chỉnh định mức lao động dựa trên thời gian AI tiết kiệm được, cần tính cả cường độ nhận thức, áp lực kiểm chứng và trách nhiệm nghề nghiệp mà cách sử dụng AI có thể làm gia tăng. Mức độ ấy rất khác giữa công việc lặp lại và nghề lấy phán đoán con người làm cốt lõi.

AI giúp chúng ta làm nhanh hơn là điều ngày càng dễ đo. Nhưng AI có thực sự giúp con người bớt mệt, hay chỉ khiến chúng ta phải làm nhiều hơn, nhanh hơn và nghĩ căng hơn?

Đó mới là con số đáng đo. Giảm được vài giờ trên bảng định mức chưa chắc đã giảm được gánh nặng con người; trước khi tinh giản biên chế nhờ AI, cần đo cả phần lao động vô hình mà công nghệ có thể làm tăng lên.

Anthropic: AI có thể gây ra thảm họa hoặc rủi ro mang tính sống còn với nhân loại

VOV.VN - Các mô hình AI tiên tiến có thể chống lại việc tắt hệ thống, che giấu thông tin, thao túng dữ liệu và xuất hiện những hành vi giống như “tống tiền”. Đây là cảnh báo được đưa ra trong hồ sơ IPO của Anthropic mới được công bố.