Duy trì kỳ thi tốt nghiệp THPT: Sau những "lỗ hổng", cần thay đổi điều gì?

Không đổi mô hình kỳ thi, cần cải cách toàn diện hệ thống khảo thí

Tỷ lệ tốt nghiệp THPT nhiều năm liên tiếp đạt trên 99% từng khiến dư luận đặt câu hỏi về sự cần thiết của kỳ thi. Cùng với đó, những dấu hiệu bất thường được phát hiện trong kỳ thi năm 2026 tại một số địa phương tiếp tục làm nóng tranh luận về việc có nên duy trì kỳ thi "hai trong một" hay tách riêng kỳ thi tốt nghiệp và tuyển sinh đại học.

Tuy nhiên, theo Bộ GD&ĐT, giá trị cốt lõi của kỳ thi không chỉ nằm ở tỷ lệ đỗ tốt nghiệp mà ở vai trò của một kỳ thi chuẩn hóa quốc gia. Đây là công cụ tạo ra mặt bằng đánh giá chung trên phạm vi cả nước, cung cấp dữ liệu đánh giá chất lượng giáo dục và là căn cứ quan trọng để nhiều trường đại học sử dụng trong tuyển sinh. Từ thực tế đó, Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Hoàng Minh Sơn yêu cầu rà soát, đánh giá toàn diện việc tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT để tiếp tục hoàn thiện, hướng tới một kỳ thi nghiêm túc, an toàn và chất lượng hơn.

Theo TS Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp (Bộ GD&ĐT), không nên nhìn nhận những vụ việc tiêu cực vừa qua là hệ quả tất yếu của mô hình kỳ thi "2 trong 1". Ông cho rằng, nếu cho rằng chính mô hình một kỳ thi vừa xét tốt nghiệp, vừa phục vụ tuyển sinh đại học là nguyên nhân dẫn đến gian lận thì cần có bằng chứng khoa học rõ ràng. Thực tế, nếu đây là nguyên nhân cốt lõi thì những bất cập phải xuất hiện trên diện rộng ở nhiều địa phương, chứ không chỉ xảy ra tại một số vụ việc cá biệt.

"Không nên nhầm lẫn giữa hiện tượng và nguyên nhân. Nếu chỉ thay đổi mô hình kỳ thi vì một sự cố mà không xử lý những vấn đề gốc rễ, ngành giáo dục sẽ tiếp tục rơi vào vòng luẩn quẩn 'gặp vấn đề ở đâu thì sửa ở đó'", TS Hoàng Ngọc Vinh nói.

Theo ông Vinh, điều quan trọng hơn là phải cải cách toàn diện hệ thống khảo thí, từ xây dựng đề thi, phát triển ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa, quản trị dữ liệu đến đào tạo đội ngũ làm khảo thí chuyên nghiệp. "Vấn đề không nằm ở việc một kỳ thi hay hai kỳ thi, mà nằm ở năng lực khảo thí và cách chúng ta tổ chức, quản trị kỳ thi", ông nhấn mạnh.

Theo chuyên gia này, để một kỳ thi vừa đánh giá chuẩn đầu ra phổ thông, vừa có khả năng phân hóa phục vụ tuyển sinh đại học, điều kiện tiên quyết là phải có ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa. Mỗi câu hỏi cần được thử nghiệm, phân tích độ khó, độ phân biệt và khả năng đánh giá năng lực của từng nhóm học sinh trước khi đưa vào đề thi chính thức.

Nếu không có dữ liệu khoa học về câu hỏi thi, việc xây dựng đề thi sẽ vẫn phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm của nhóm chuyên gia được huy động theo từng mùa thi, khó bảo đảm tính ổn định và độ tin cậy.

Theo TS Hoàng Ngọc Vinh, về lâu dài cần thành lập một số trung tâm khảo thí quốc gia để đào tạo đội ngũ chuyên gia khảo thí chuyên nghiệp, tổ chức thử nghiệm, chuẩn hóa ngân hàng câu hỏi và phân tích dữ liệu. Đây sẽ là nền tảng để xây dựng hệ thống khảo thí hiện đại, giảm cách làm mang tính mùa vụ, đồng thời tạo nguồn dữ liệu tin cậy phục vụ cả kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học.

Đồng quan điểm, TS Lê Viết Khuyến, nguyên Phó Chủ tịch Hiệp hội các trường ĐH, CĐ Việt Nam cho rằng, không thể chỉ xử lý một vài cá nhân sai phạm rồi coi như đã giải quyết xong vấn đề. Theo ông, khi xảy ra bất cập trong kỳ thi, cần rà soát toàn bộ quy trình để xác định trách nhiệm thuộc về đâu, từ khâu chỉ đạo, tổ chức đến giám sát. Nếu đã phân cấp tổ chức thi cho địa phương thì phải gắn với trách nhiệm rõ ràng của người đứng đầu.

"Không phải chỉ xử lý những người trực tiếp vi phạm là xong chuyện, mà phải nhìn vào cả hệ thống tổ chức kỳ thi", ông Khuyến nhấn mạnh.

Siết khâu tổ chức, tăng giám sát, từng bước hiện đại hóa kỳ thi

Sau các vụ việc tiêu cực liên quan đến kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 tại Tuyên Quang và Quảng Trị, dư luận đặc biệt quan tâm đến các khâu tổ chức trực tiếp của kỳ thi như bố trí phòng thi, phân công cán bộ coi thi, bảo quản đề thi, bài thi và cơ chế giám sát.

Trước yêu cầu tiếp tục hoàn thiện kỳ thi, GS Huỳnh Văn Chương, Cục trưởng Cục Quản lý chất lượng (Bộ GD&ĐT), cho biết Bộ đang triển khai các bước chuẩn bị để tổ chức thi trên máy tính. Sau giai đoạn thử nghiệm trong năm 2026, Bộ dự kiến thí điểm trong giai đoạn 2027-2029 trước khi xem xét triển khai trên diện rộng từ năm 2030.

Theo GS Huỳnh Văn Chương, để tổ chức thi trên máy tính, nhiệm vụ quan trọng nhất hiện nay là xây dựng ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa, đồng thời phát triển hệ thống phần mềm phục vụ kỳ thi, bảo đảm an ninh, an toàn và bảo mật. Bộ cũng đang khảo sát hạ tầng công nghệ thông tin, cơ sở vật chất tại các địa phương, đặc biệt là khu vực vùng sâu, vùng xa.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, hiện đại hóa công nghệ chỉ là một phần của giải pháp. Điều quan trọng hơn là tiếp tục hoàn thiện quy trình tổ chức, tăng cường giám sát và bịt kín những "lỗ hổng" có thể phát sinh tiêu cực trong suốt quá trình tổ chức kỳ thi.

TS Hoàng Ngọc Vinh cho rằng, cùng với việc xử lý sai phạm của cá nhân, cần rà soát các "lỗ hổng" trong quy chế tổ chức thi, từ phân công nhân sự, bố trí thư ký điểm thi đến cơ chế giám sát. Một trong những điểm cần thay đổi là cách thức quản trị kỳ thi theo hướng tăng cường giám sát độc lập, không để một chủ thể nắm quá nhiều khâu trong toàn bộ quy trình.

Trong khi đó, thầy Vũ Khắc Ngọc (giáo viên Hà Nội) cũng cho rằng việc trao nhiều quyền tổ chức kỳ thi cho địa phương đòi hỏi phải có cơ chế kiểm soát phù hợp. Theo thầy Ngọc, hiện nay địa phương tham gia rất sâu vào nhiều khâu như bố trí điểm thi, sắp xếp phòng thi, phân công cán bộ coi thi, điều hành tổ chức thi. Khi một địa phương vừa chịu áp lực về thành tích giáo dục, vừa trực tiếp điều hành nhiều khâu quan trọng, nguy cơ phát sinh những tác động không mong muốn có thể tăng lên.

Theo thầy Ngọc, một trong những giải pháp then chốt để bịt kín các "lỗ hổng" là thiết lập cơ chế giám sát chéo, không để một chủ thể nắm toàn bộ quy trình. Theo đó, Bộ GD&ĐT giám sát địa phương, các trường đại học cùng tham gia giám sát, đồng thời các địa phương kiểm tra lẫn nhau. "Càng nhiều chủ thể cùng tham gia thì càng giảm nguy cơ lợi ích cục bộ chi phối kỳ thi", thầy Ngọc nói.

Đồng quan điểm, TS Hoàng Ngọc Vinh cho rằng việc tiếp tục phân cấp tổ chức thi cho địa phương là phù hợp, song phải đi kèm cơ chế kiểm tra, giám sát độc lập từ Bộ GD&ĐT và sự tham gia của các trường đại học. Theo ông, các địa phương cũng có thể hỗ trợ, giám sát chéo lẫn nhau theo từng cụm để giảm rủi ro và tăng tính khách quan trong tổ chức kỳ thi.

Một vấn đề khác được đặt ra là việc bố trí phòng thi theo môn lựa chọn, không hoàn toàn trộn thí sinh giữa các trường. Theo TS Hoàng Ngọc Vinh, quy chế hiện nay chưa bắt buộc phải trộn thí sinh giữa các trường mà chủ yếu giao địa phương chủ động căn cứ điều kiện thực tế. Sau những vụ việc vừa qua, quy định này cần được rà soát để tăng cường trộn thí sinh ở những nơi đủ điều kiện, qua đó hạn chế nguy cơ tiêu cực nhưng vẫn bảo đảm tính khả thi đối với các địa bàn đặc thù.

Bên cạnh khâu tổ chức, đề thi cũng là nội dung cần tiếp tục hoàn thiện. Liên quan đến hình thức thi trắc nghiệm, TS Hoàng Ngọc Vinh cho rằng đây vẫn là phương thức phù hợp với một kỳ thi quy mô hơn một triệu thí sinh nhờ khả năng chấm điểm khách quan và bao phủ kiến thức rộng. Tuy nhiên, không nên tuyệt đối hóa trắc nghiệm.

Theo ông, cần nghiên cứu kết hợp những dạng câu hỏi phù hợp, trong đó có thể bổ sung câu hỏi ngắn hoặc câu hỏi yêu cầu học sinh thể hiện quá trình suy luận nhằm đánh giá sâu hơn năng lực tư duy. Nếu quá phụ thuộc vào trắc nghiệm, việc dạy học có thể thiên về rèn kỹ năng làm bài test thay vì phát triển năng lực lập luận và tư duy của học sinh. "Điều quan trọng không phải trắc nghiệm hay tự luận, mà là hình thức nào đánh giá đúng mục tiêu và năng lực người học", ông Vinh nhấn mạnh.

Dù kỳ thi trong tương lai có thể được tổ chức trên máy tính, các chuyên gia đều cho rằng công nghệ không phải là "chiếc đũa thần" có thể tự động xóa bỏ gian lận. Việc số hóa sẽ hỗ trợ truy vết, phân tích dữ liệu và phát hiện bất thường, nhưng yếu tố quyết định vẫn là một hệ thống khảo thí chuyên nghiệp, quy trình tổ chức chặt chẽ, ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa và cơ chế giám sát độc lập.

Việc Bộ GD&ĐT khẳng định tiếp tục duy trì kỳ thi tốt nghiệp THPT cho thấy mục tiêu không phải thay đổi mô hình kỳ thi, mà là nâng cao chất lượng và độ tin cậy của công cụ đánh giá quốc gia. Sau những bài học từ mùa thi năm 2026, điều được kỳ vọng không chỉ là khắc phục các sai phạm đã xảy ra mà còn xây dựng một hệ thống khảo thí hiện đại, minh bạch và chuyên nghiệp hơn, để mỗi kết quả thi thực sự phản ánh đúng năng lực người học và tạo dựng niềm tin cho xã hội.

Hà Nội sắp xếp trường học: Cơ hội tái phân bổ giáo viên, giảm thiếu hụt cục bộ

VOV.VN - Chỉ còn hơn một tháng trước năm học 2026-2027, Hà Nội đang đẩy nhanh sắp xếp trường học theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Dù còn băn khoăn, các chuyên gia cho rằng đây là cơ hội tái phân bổ giáo viên, nâng cao chất lượng đội ngũ và giảm thiếu hụt cục bộ.