Hành trình giải mã ADN hơn 10.000 hài cốt liệt sĩ chờ ngày trở về

"Mò kim đáy bể" tìm ADN sau nửa thế kỷ

Tại lễ Kỷ niệm 79 năm ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947-27/7/2026), Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng cho biết toàn quốc có khoảng 1,2 triệu liệt sĩ đã hy sinh trong các thời kỳ chiến tranh. Hiện nay chúng ta đã quy tập được 1.482 hài cốt liệt sĩ, rà phá 8.462 hécta bom mìn, lấy 71.491 mẫu mộ liệt sĩ chưa có thông tin và thu nhận khoảng 243.000 mẫu sinh phẩm thân nhân để đối soát cơ sở dữ liệu dân cư.

Dù đạt nhiều kết quả tích cực, cả nước vẫn còn khoảng 175.000 hài cốt liệt sĩ chưa được tìm thấy và 230.000 phần mộ chưa xác định được danh tính, đây vẫn là niềm trăn trở, xót xa lớn của Đảng, Nhà nước và toàn dân.

Chính vì thế Thủ tướng yêu cầu quyết liệt triển khai "Chiến dịch 500 ngày đêm" (phát động ngày 2/4/2026) tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”.

Là một trong những đơn vị được giao thực hiện nhiệm vụ giải trình tự gene - Trung tâm Giám định ADN, Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đặt mục tiêu giám định hơn 6.600 mẫu hài cốt đang có tại trung tâm. Tuy nhiên, đến nay, trong căn phòng khoảng 10m2, đã có hơn 10.000 mẫu hài cốt liệt sĩ quy tập từ các nghĩa trang liệt sĩ trên khắp cả nước đã được chuyển về.

Để đáp ứng khối lượng công việc, các phòng thí nghiệm tại Viện Sinh học gần như vận hành không ngừng nghỉ. Các kỹ thuật viên, giám định viên lặng lẽ ngồi làm việc với những mẫu vật phẩm tưởng chừng như vô tri, nhưng chứa đựng giá trị lịch sử và sự hy sinh lớn lao của các bậc cha anh. Và đằng sau mỗi mẫu hài cốt được giám định ADN là một lời hẹn ước trở về.

Thạc sĩ Vũ Anh Tuấn, giám định viên nhiều năm kinh nghiệm tại Trung tâm Giám định ADN, Viện Sinh học, cho biết để một mẫu hài cốt có thể cho ra kết quả nhận dạng, phải trải qua hàng loạt công đoạn nghiêm ngặt. Sau khi lấy mẫu, Ban Chỉ đạo tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ cấp tỉnh sẽ bàn giao cho cơ quan chuyên môn được chỉ định quản lý và lưu trữ tạm thời. Các mẫu phải được bảo quản theo đúng quy chuẩn kỹ thuật, kiểm soát chặt chẽ nhiệt độ và điều kiện vệ sinh nhằm tránh ADN bị phân hủy hoặc nhiễm tạp chất.

Trước mặt anh Nguyễn Hoàng Vũ, thành viên nhóm quản lý chất lượng, là mẫu xương ống chân của một liệt sĩ được chuyển từ nghĩa trang về sau hàng chục năm nằm dưới lòng đất. Từng thao tác của anh đều diễn ra chậm rãi và chính xác. "Trước khi tách chiết ADN, chúng tôi phải xử lý bề mặt mẫu rất nghiêm ngặt", anh Vũ nói.

Theo anh Vũ, sau 50-70 năm, bề mặt xương thường bám đất, vi khuẩn, nấm và nhiều tác nhân từ môi trường. Nếu không loại bỏ hoàn toàn lớp ngoài, ADN ngoại lai có thể làm sai lệch kết quả phân tích. Vì vậy, kỹ thuật viên phải mài bỏ toàn bộ lớp bên ngoài, chỉ giữ lại phần lõi tinh sạch nhất để tách chiết.

Sau công đoạn làm sạch, mẫu được nghiền thành bột mịn. Từ lớp bột ấy, các nhà khoa học bắt đầu hành trình "mò kim đáy bể" để tìm những đoạn ADN còn sót lại.

Khó khăn lớn nhất nằm ở chỗ ADN trong hài cốt sau nhiều thập kỷ thường chỉ còn rất ít, bị đứt gãy thành những mảnh cực nhỏ. Chỉ một sai sót nhỏ trong quá trình xử lý cũng có thể khiến kết quả không còn chính xác.

Để quản lý khối lượng mẫu khổng lồ, Trung tâm Giám định ADN xây dựng hệ thống quản lý dữ liệu nghiêm ngặt. Mỗi mẫu hài cốt khi tiếp nhận đều được gắn một mã định danh riêng, lưu kèm hình ảnh hiện trạng, thông số đo đạc và toàn bộ dữ liệu trong suốt quá trình xử lý.

Hệ thống cho phép truy xuất đầy đủ thông tin từ khi tiếp nhận mẫu, làm sạch, tách chiết ADN cho đến lúc hoàn tất phân tích.

Mỗi kết quả giám định là một hy vọng đoàn tụ

Tiến sĩ Trần Trung Thành, Giám đốc Trung tâm Giám định ADN, cho biết Chiến dịch 500 ngày đêm diễn ra từ 15/3/2026 đến 27/7/2027, đặt mục tiêu tìm kiếm, quy tập khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ, lấy mẫu các mộ chưa xác định danh tính trên cả nước và giám định khoảng 18.000 mẫu ADN hài cốt.

Do đó ông Thành khẳng định yêu cầu cao nhất của công tác xác định danh tính liệt sĩ không chỉ là tìm ra kết quả, mà còn phải bảo đảm độ chính xác tuyệt đối.

"Đây là những kết luận liên quan trực tiếp đến rất nhiều gia đình. Vì vậy, mọi công đoạn đều phải được kiểm soát chặt chẽ", ông nhấn mạnh.

Quy trình phân tích mỗi mẫu trải qua nhiều bước liên tiếp như chuẩn bị mẫu, nghiền xương, tách chiết ADN, định lượng ADN, xây dựng thư viện gene, giải trình tự, phân tích tin sinh học và cuối cùng là đối chiếu với dữ liệu ADN của thân nhân.

Theo Quyết định số 51 của Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, bước đối sánh được thực hiện trên cơ sở phối hợp giữa các đơn vị giám định và Cục Cảnh sát Quản lý hành chính về trật tự xã hội (C06), Bộ Công an.

C06 cung cấp thông tin cùng dữ liệu ADN của thân nhân liệt sĩ, trong khi Trung tâm Giám định ADN thực hiện phân tích mẫu hài cốt. Hệ thống sẽ sử dụng các thuật toán để so sánh, đánh giá khả năng tồn tại quan hệ huyết thống giữa hai bên. Với một đợt mẫu thông thường, toàn bộ quy trình mất khoảng 3-4 tuần.

Theo kế hoạch, sau khi kết thúc giai đoạn cao điểm và đến hết quý I/2027, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam sẽ hoàn thiện, chuyển giao quy trình công nghệ giải trình tự gene hiện đại cho các đơn vị giám định trên cả nước.

Hy vọng tìm lại người thân qua từng mẫu ADN

VOV.VN - Thực hiện “Chiến dịch 500 ngày đêm”, những ngày này, tại Gia Lai, lực lượng Công an tỉnh đang phối hợp với chính quyền địa phương và các đơn vị liên quan triển khai đợt cao điểm lấy mẫu sinh phẩm ADN thân nhân liệt sĩ chưa xác định được thông tin.