Người học hôm nay không chỉ cần tri thức chuyên môn, kỹ năng số hay năng lực sáng tạo, mà còn phải có khả năng hiểu mình, hiểu người khác, hiểu sự khác biệt giữa các cộng đồng và đọc được những mã văn hóa đang chi phối hành vi, hợp tác, tiêu dùng và cả xung đột trong xã hội hiện đại.

Cách đặt vấn đề của Mỹ và Úc gợi mở rất rõ điều đó. Trong cách tiếp cận của Mỹ, người học không chỉ học ngôn ngữ như một công cụ giao tiếp, mà còn phải hiểu mối quan hệ giữa sản phẩm, thực hành và quan niệm của một nền văn hóa. Nghĩa là không chỉ nhìn thấy người ta làm ra cái gì, sống theo cách nào, mà còn phải hiểu vì sao họ nghĩ như thế, tin như thế và hành động như thế. Kinh nghiệm của Úc cũng rất đáng chú ý.

Trong chương trình giảng dạy của Úc, hiểu biết liên văn hóa (Intercultural Understanding) được xác định là một trong 7 năng lực chung, học sinh được định hướng biết tôn trọng, trân trọng văn hóa và niềm tin của chính mình cũng như của người khác. Cách đặt vấn đề ấy cho thấy kỹ năng văn hóa không còn là phần phụ của giáo dục, mà đã được nhìn như một năng lực nền tảng để sống và làm việc trong thế kỷ 21.

Ý này đặc biệt quan trọng trong kinh tế. Trong thế giới hôm nay, thành công không chỉ nằm ở chỗ làm ra một sản phẩm tốt, mà còn ở chỗ hiểu con người sẽ đón nhận sản phẩm ấy ra sao. Màu sắc, kiểu dáng, bao bì, cách phục vụ, ngôn ngữ quảng bá hay cách ứng xử với khách hàng tưởng chỉ là chuyện bề mặt, nhưng thực ra đều mang theo những thông điệp văn hóa cụ thể. Ai chỉ nhìn cái vỏ của sản phẩm mà không đọc được nền văn hóa phía sau nó thì có thể chạm vào thị trường bằng kỹ thuật, nhưng chưa chắc chạm được đến người dùng bằng sự thấu hiểu.

Vì vậy, kỹ năng văn hóa trước hết là một năng lực kinh tế văn hóa khi người ta không chỉ mua một món hàng vì công năng. Người ta còn mua cả câu chuyện, trải nghiệm, biểu tượng và giá trị tinh thần đi kèm món hàng đó.

Một thương hiệu mạnh không chỉ mạnh ở chất lượng kỹ thuật, mà còn mạnh ở bản sắc, ở khả năng tạo niềm tin và ở cách chạm tới lối sống của người tiêu dùng. Một doanh nghiệp muốn đi xa không thể chỉ giỏi sản xuất, mà còn phải giỏi đọc văn hóa thị trường. Một người lao động muốn làm việc trong môi trường toàn cầu cũng không thể chỉ có ngoại ngữ và kỹ năng nghề, mà còn phải có độ nhạy trong ứng xử, hợp tác và đối thoại với khác biệt.

Đặt trong bối cảnh Việt Nam, điều này càng có ý nghĩa khi đất nước đang hội nhập ngày càng sâu, thúc đẩy đổi mới văn hóa, phát triển công nghiệp văn hóa, kinh tế số, du lịch, dịch vụ sáng tạo và xây dựng thương hiệu quốc gia.

Trong bối cảnh đó, văn hóa không còn chỉ là lĩnh vực cần bảo tồn, mà còn là nguồn lực phát triển. Nhưng muốn biến văn hóa thành nguồn lực, trước hết phải biến văn hóa thành năng lực của con người. Nếu nguồn nhân lực mạnh về kỹ thuật mà yếu về văn hóa, chúng ta có thể làm ra nhiều thứ, nhưng chưa chắc tạo ra được giá trị bền vững, sức hấp dẫn riêng hay năng lực cạnh tranh đủ sâu.

Nhưng kỹ năng văn hóa không chỉ có ý nghĩa trong kinh tế. Đây còn là vấn đề then chốt của an ninh quốc gia và ổn định xã hội. Một xã hội thiếu nền tảng văn hóa vững chắc rất dễ rơi vào khủng hoảng niềm tin, xung đột giá trị, phân hóa cộng đồng và suy yếu sức đề kháng trước các tác động từ bên ngoài.

Trong thời đại số, các luồng thông tin, hình ảnh, lối sống và hệ giá trị xuyên biên giới tràn vào mỗi ngày. Nếu con người không có kỹ năng văn hóa để nhận diện, chọn lọc, đối thoại và tự định vị, thì rất dễ bị cuốn theo, bắt chước một cách thụ động, thậm chí bị dẫn dắt mà không tự biết. Nói cách khác, kỹ năng văn hóa không chỉ là năng lực để làm kinh tế, mà còn là năng lực giữ nước từ xa và có chiều sâu.

Chính vì vậy, giáo dục phổ thông cần nhìn lại vấn đề này nghiêm túc hơn. Trong nhà trường hiện nay, các yếu tố văn hóa không phải không có. Văn hóa hiện diện trong Ngữ văn, Lịch sử, Ngoại ngữ, Giáo dục địa phương và nhiều hoạt động trải nghiệm. Nhưng dường như kỹ năng văn hóa vẫn chưa được gọi tên đủ rõ như một năng lực cốt lõi cần được hình thành có chủ đích.

Khi chưa gọi đúng tên, rất dễ rơi vào tình trạng dạy văn hóa theo kiểu tản mạn: Biết thêm vài kiến thức về truyền thống, vài lát cắt về phong tục, nhưng chưa đi tới năng lực đọc mã văn hóa, đối thoại liên văn hóa, phản biện văn hóa và chuyển hóa vốn văn hóa thành sức mạnh sáng tạo, hợp tác và cạnh tranh.

Đó là khoảng trống không nên xem nhẹ. Bởi thế kỷ 21 không chỉ đòi hỏi con người biết dùng công nghệ, mà còn đòi hỏi con người biết sống giữa khác biệt, biết tiếp nhận mà không hòa tan, biết hội nhập mà không đánh mất chiều sâu bản sắc. AI có thể dịch ngôn ngữ nhanh hơn con người, nhưng không thể thay con người hình thành bản lĩnh văn hóa.

Nói cho cùng, thế kỷ 21 không chỉ cần những con người làm ra công nghệ. Nó cần những con người biết dùng công nghệ mà không đánh mất mình, biết bước ra thế giới mà vẫn mang theo được chiều sâu văn hóa của dân tộc. Khi đó, kỹ năng văn hóa không còn là chuyện bên lề, mà thực sự trở thành một năng lực cốt lõi của con người hiện đại.

Dạy văn hóa để học sinh hiểu biết văn hóa của đất nước mình và của các quốc gia khác không phải để học sinh thuộc vài đặc điểm của mình và của người khác, mà để các em hiểu vì sao con người sống như thế, nghĩ như thế và học cách ứng xử có bản lĩnh giữa khác biệt.

Bối rối với "tiếng lóng", ngôn ngữ "nửa Anh nửa Việt" của học sinh ngày nay

VOV.VN - Trong thời đại mạng xã hội phát triển mạnh mẽ, ngôn ngữ của giới trẻ cũng không ngừng biến đổi. Những cụm từ như “tụt mood”, “viêm màng túi”, “flex nhẹ” hay “xịn xò” đã trở nên quen thuộc trong đời sống hằng ngày, đặc biệt là với thế hệ Gen Z.