Rùa Hoàn Kiếm ở Đồng Mô: Còn cá thể nào dưới mặt nước?

Những dấu vết cuối cùng

Liên quan đến thông tin này, GS.TS Nguyễn Quảng Trường, nhà khoa học có nhiều năm nghiên cứu về bò sát và lưỡng cư ở Việt Nam cho biết rùa Hoàn Kiếm, còn gọi là Giải sin-hoi hay rùa Hồ Gươm, có tên khoa học Rafetus swinhoei. Đây là loài rùa mai mềm cỡ lớn và thuộc nhóm động vật cực kỳ nguy cấp. Các nghiên cứu về đặc điểm hình thái và di truyền đã xác nhận những cá thể từng được ghi nhận tại Việt Nam và Trung Quốc thuộc cùng một loài, trong đó có các cá thể từng xuất hiện ở hồ Gươm và hồ Đồng Mô.

Tại Việt Nam, Rafetus swinhoei từng được ghi nhận ở một số khu vực thuộc Phú Thọ, Hà Nội và Thanh Hóa. Tuy nhiên, theo thông tin GS.TS Nguyễn Quảng Trường dẫn từ Sách Đỏ Việt Nam (2024), các cuộc khảo sát gần đây không phát hiện lại loài tại hầu hết những địa điểm từng ghi nhận trước đây. Sự chú ý hiện tập trung vào hai địa điểm ở Hà Nội là hồ Đồng Mô và hồ Xuân Khanh.

"Riêng tại Đồng Mô, cá thể rùa từng được ghi nhận bằng nhiều nguồn bằng chứng khác nhau, từ quan sát trực tiếp, hình ảnh cho đến phân tích ADN trong mẫu nước. Đây là trường hợp đặc biệt có ý nghĩa đối với việc xác nhận sự tồn tại của loài trong tự nhiên. Đáng tiếc, cá thể này đã chết vào tháng 4/2023. Sau đó xuất hiện thông tin về khả năng trong hồ Đồng Mô vẫn còn một cá thể Giải sin-hoi khác. Tuy nhiên, cần có thêm bằng chứng để xác thực. Đây cũng là điểm quan trọng trong câu chuyện tìm kiếm rùa Hoàn Kiếm ở Đồng Mô thông tin về khả năng xuất hiện và việc xác nhận sự tồn tại của một cá thể là hai vấn đề khác nhau. Trong nghiên cứu khoa học, một dấu hiệu, một lần quan sát hay thông tin từ người dân có thể là cơ sở để tiếp tục tìm kiếm, nhưng chưa đủ để đưa ra kết luận chắc chắn", GS.TS Nguyễn Quảng Trường chia sẻ.

Có thể tìm rùa mà không cần bắt rùa

Một trong những phương pháp hiện đại có thể được áp dụng là phân tích ADN môi trường (eDNA). Thay vì phải bẫy bắt rùa để lấy mẫu sinh phẩm, các nhà khoa học có thể thu thập mẫu nước tại khu vực nghi ngờ loài xuất hiện. Trong nước có thể tồn tại những dấu vết ADN được thải ra từ động vật, qua đó giúp xác định sự hiện diện của loài.

Phương pháp này có ưu thế lớn trong nghiên cứu những loài quý hiếm, khó quan sát và có số lượng cá thể rất thấp, bởi hạn chế việc tác động trực tiếp đến động vật. Tuy nhiên, eDNA không phải lúc nào cũng đưa ra câu trả lời ngay lập tức.

Việc lấy mẫu, bảo quản và phân tích đòi hỏi kỹ thuật, chi phí tương đối cao. Quan trọng hơn, không phải mẫu nước nào cũng chứa đủ nồng độ ADN của rùa để có thể phát hiện. Vì vậy, kết quả âm tính từ một mẫu nước cũng không đồng nghĩa chắc chắn rằng rùa không tồn tại trong khu vực đó.

Trong quá trình nghiên cứu Giải sin-hoi, các nhà khoa học đã sử dụng nhiều phương pháp khác nhau. Đó là so sánh đặc điểm hình thái của các tiêu bản, nghiên cứu mẫu xương sọ, xương mai được lưu giữ tại các bảo tàng, phân tích ADN và gần đây là ứng dụng ADN môi trường để xác định sự hiện diện của loài tại một số thủy vực ở miền Bắc Việt Nam.

Mỗi phương pháp cung cấp một mảnh ghép khác nhau. Với hồ Đồng Mô, việc tiếp tục theo dõi và tìm kiếm thêm bằng chứng vì thế có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trước khi có thể đưa ra kết luận chắc chắn về việc liệu còn cá thể Giải sin-hoi nào trong hồ hay không.

GS.TS Nguyễn Quảng Trường cho biết, hiện Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội đang phối hợp với Trung tâm Bảo tồn rùa Châu Á theo dõi, giám sát tại hồ Đồng Mô, nhằm ghi nhận thêm bằng chứng về sự tồn tại của loài. Việc tiếp tục ứng dụng ADN môi trường cũng có thể hỗ trợ quá trình truy vết.

Không thể chờ đến khi nhìn thấy rùa mới bảo tồn

Nếu xác nhận được một cá thể Giải sin-hoi khác đang tồn tại ở hồ Đồng Mô, đây sẽ là tín hiệu đặc biệt đáng chú ý đối với công tác bảo tồn. Theo GS.TS Nguyễn Quảng Trường, đó sẽ là “tin vui và hy vọng rất lớn” đối với việc bảo tồn loài động vật cực kỳ nguy cấp này, không chỉ ở Việt Nam mà còn trên thế giới.

Bởi một cá thể còn tồn tại đồng nghĩa với việc vẫn còn một nguồn gen có thể được nghiên cứu, từ đó mở ra khả năng tính toán các giải pháp bảo tồn, thậm chí nhân giống trong tương lai nếu điều kiện cho phép. Tuy nhiên, để đi đến bước đó còn rất nhiều việc phải làm.

Nếu tìm thấy cá thể, các nhà khoa học cần xác định giới tính, tình trạng sức khỏe và tiếp tục theo dõi để hiểu rõ hơn về tập tính, vùng hoạt động cũng như khả năng sinh sản của chúng. Theo GS.TS Nguyễn Quảng Trường, công tác bảo tồn không chỉ bắt đầu khi tìm thấy rùa. Việc cần làm trước mắt là bảo vệ sinh cảnh, đặc biệt là những khu vực có khả năng là nơi kiếm ăn và bãi đẻ; phòng, chống ô nhiễm nguồn nước; hạn chế rác thải, nhất là rác thải nhựa; đồng thời kiểm soát các loài thực vật và động vật ngoại lai.

Cùng với đó là tuyên truyền, vận động người dân địa phương giảm thiểu những tác động bất lợi đến hệ sinh thái, như đánh bắt cá bằng lưỡi câu, xả rác hoặc thả phóng sinh các loài ngoại lai. Các cuộc khảo sát tìm kiếm Giải sin-hoi tại miền Bắc Việt Nam đã được tiến hành trong nhiều năm, nhưng thông tin thu được về loài vẫn còn rất ít.

Về lâu dài, GS.TS Nguyễn Quảng Trường cho rằng các cá thể tại hồ Đồng Mô và hồ Xuân Khanh cần được bảo vệ tại chỗ thông qua việc thành lập khu bảo tồn loài và sinh cảnh. Song song với đó là tiếp tục theo dõi để xác định vùng hoạt động, nơi kiếm ăn, các bãi đẻ tiềm năng và giảm thiểu những tác động trực tiếp đến loài.

Rùa Hoàn Kiếm từng được xem là một trong những biểu tượng tự nhiên đặc biệt của Hà Nội. Nhưng sự tồn tại của Rafetus swinhoei trong tự nhiên hiện vẫn là câu hỏi chưa có lời giải đầy đủ. Còn hay không còn rùa Hoàn Kiếm ở hồ Đồng Mô là câu hỏi cần được trả lời bằng bằng chứng khoa học. Trong khi chờ những dữ liệu chắc chắn hơn, việc bảo vệ hồ, bảo vệ sinh cảnh và hạn chế các tác động bất lợi vẫn cần được thực hiện. Bởi nếu những cá thể Giải sin-hoi cuối cùng vẫn đang tồn tại đâu đó dưới mặt nước Đồng Mô, thì giữ được môi trường sống cũng chính là giữ lại cơ hội sống còn cho loài rùa đặc biệt này.

Còn bao nhiêu cá thể rùa Hoàn Kiếm trên thế giới và có cách nào để hồi sinh?

Hiện còn 2 cá thể rùa Hoàn Kiếm được xác định còn sống và các nhà quản lý và khoa học cho rằng rất khó có thể nhân bản loài quý hiếm này.