Nắng buổi sớm trong vắt chiếu xiên qua khung cửa kính gian phòng khách. Trong ngôi nhà nằm trên phố Trần Quang Diệu, Hà Nội, nhà báo, nghệ sỹ nhiếp ảnh Ngô Minh Đạo mời tôi một ly cà phê sữa thơm phức do chính ông tự tay pha. Ở tuổi 90, ông vẫn minh mẫn, nhớ rành rọt từng chi tiết nhỏ trong câu chuyện cuộc đời mình.

Cầm trên tay cuốn sách “Nhà nhiếp ảnh Quỳnh Sơn (Ngô Đức Đẩu)”, nhà báo Ngô Minh Đạo giới thiệu về người thầy nhiếp ảnh đầu tiên của ông với niềm tự hào: “Tôi sinh ra trong một gia đình có nghề truyền thống nhiếp ảnh. Cha tôi tên thật là Ngô Đức Đẩu (1910-1972).  Trước năm 1945, ông vào Sài Gòn học nghề và về mở một hiệu chụp ảnh ở quê”.

Trong những năm kháng chiến chống Pháp gian khó, khi nhà cửa bị đốt sạch, cả gia đình ông Ngô Minh Đạo phải di tản lên miền Tây Nghệ An. Khi đó, cha ông vẫn mang theo chiếc máy ảnh cồng kềnh, lặn lội khắp vùng tự do khu 4 để ghi lại những hình ảnh chân thực của cuộc sống và chiến đấu. Điều khiến ông Đạo ấn tượng sâu sắc khi thấy cha cặm cụi ghi chú từng dòng chữ trực tiếp lên các tấm phim, để mỗi bức ảnh khi “thành hình” đều lưu lại đầy đủ ngày tháng, địa danh, sự kiện, con người. Nhờ những chi tiết tỉ mỉ đó, hàng nghìn tư liệu quý sau này đã được nhận diện và bảo tồn. Cố nghệ sỹ nhiếp ảnh Quỳnh Sơn được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam ghi nhận: người chụp ảnh nhiều nhất tại vùng tự do Khu 4 trong những năm tháng chiến tranh.

Năm 1958, ông Ngô Minh Đạo được cha tặng một chiếc máy ảnh cũ hiệu FED của Liên Xô. Từ đó, ông bắt đầu theo chân một người bạn của cha, công tác tại Ty Văn hóa Nghệ An, tham gia chụp ảnh các hoạt động của địa phương. Khi ấy, chỉ là một “cán bộ phụ động”, chưa có biên chế, nhưng niềm đam mê nhiếp ảnh vẫn thôi thúc ông gắn bó với công việc.

Năm 1960, từ sự giới thiệu của đồng chí trưởng phân xã Thông tấn xã Việt Nam tại Nghệ An, ông được ra Hà Nội tham gia một lớp đào tạo phóng viên. Trở thành một trong những phóng viên ảnh đầu tiên của Thông tấn xã Việt Nam, nhà báo Ngô Minh Đạo đã trải qua nhiều nhiệm vụ gian truân, gắn liền với những vùng chiến sự ác liệt.

Dù đã lùi xa hàng chục năm, dấu ấn về những ngày “ăn hầm, ngủ núi”, sống giữa mưa bom bão đạn trở thành một miền ký ức không thể phai mờ đối với nhà báo chiến sỹ, nghệ sỹ nhiếp ảnh Ngô Minh Đạo.

Năm 1966, ông Ngô Minh Đạo được điều động vào “vùng đất lửa” Quảng Bình khi chiến tranh phá hoại đang ở giai đoạn ác liệt. Chuyến đi kéo dài suốt 30 ngày, đêm, chiếc xe chở thiết bị kỹ thuật phải liên tục dừng lại vì đường bị đánh sập. Có đoạn, đoàn công tác mắc kẹt ở Kỳ Anh, Hà Tĩnh, hết sạch lương thực, anh em phải vay tiền Ủy ban huyện, ban ngày ngụy trang xe bằng lá cây, đêm đến mới dám nhích từng mét trên quốc lộ 1. Giữa bóng tối đen đặc, chỉ có ánh đèn gầm le lói, phía trước là người mặc áo may ô trắng dò đường cho xe đi qua những cây cầu không lan can.

Càng vào sâu vùng đất Quảng Bình, dấu vết chiến tranh càng hiện rõ: làng mạc tan hoang, nhà cửa không còn nguyên vẹn. Thiết bị hiện truyền tin của tổ phóng viên thông tấn xã khi đó được đặt trong hầm chữ A kiên cố để phát tin, phát ảnh bằng sóng vô tuyến. Trong một lần, máy bay trinh sát của địch dò được tín hiệu, chiều hôm ấy phản lực quay lại ném bom trúng hầm. Người kỹ thuật viên hy sinh tại chỗ.

Không lâu sau, trong một lần theo đơn vị pháo binh ở phía nam Quán Hàu, nhà báo Ngô Minh Đạo tận mắt chứng kiến cái chết của một sỹ quan quân đội ngay bên cạnh. Khi trận địa vừa nổ súng, một tàu địch bốc cháy ngoài khơi. Vị đại đội trưởng đưa ống nhòm cho ông quan sát qua khe hầm. Đúng lúc ấy, địch phản pháo dồn dập. Một mảnh đạn nhỏ xuyên qua cửa hầm, trúng cổ người chỉ huy. Ông hy sinh ngay tại chỗ. “Nhưng điều lạ là lúc đấy không hề hoảng loạn. Ở trong cuộc, ai cũng trong tầm bắn, hy sinh là chuyện bình thường”, ông Đạo nhớ lại.

Những năm thường trú tại nơi bom đạn Mỹ ngày đêm cày xới, ông Ngô Minh Đạo luôn có mặt ở những điểm nóng nhất để ghi lại hiện thực chiến tranh. Trên đỉnh đồi cát trắng, giữa trận địa pháo ven biển, ông bắt được khoảnh khắc các chiến sĩ dốc sức đưa pháo lên điểm cao. Trong lòng địa đạo, ông lại ghi lại hình ảnh một cô giữ trẻ ôm chặt các em nhỏ trong căn hầm chữ A, ánh mắt thấp thỏm trước hiểm nguy. Nhiều năm sau, các tác phẩm của ông được giới thiệu trong cuốn sách “Ceux du Nord” của Patrick Chauvel, xuất bản tại Paris năm 2014, như một sự ghi nhận quốc tế đối với đóng góp của các nhiếp ảnh gia Việt Nam trong giai đoạn lịch sử đặc biệt ấy. Patrick Chauvel còn đăng bức ảnh “Máy bay ném bom Mỹ đang đến gần” của nhà báo Minh Đạo ghi lại khoảnh khắc các em học sinh tiểu học Việt Trì, đội mũ rơm, đứng trong hào trú ẩn, ngước đôi mắt hồn nhiên nhìn bầu trời - bức ảnh này đã được trao giải thưởng danh dự của Ủy ban Hòa bình Liên Xô.

Dưới mưa bom bão đạn, những khuôn hình của nhà báo Ngô Minh Đạo không chỉ ghi lại hiện thực chiến tranh, mà còn phản chiếu rõ nét bản lĩnh, tâm huyết và tài năng của một thế hệ phóng viên ảnh chiến trường. Từ thực tiễn ấy, ông Trần Mai Hưởng - nguyên Tổng giám đốc Thông tấn xã Việt Nam đã có những đánh giá sâu sắc về phẩm chất của người cầm máy, qua đó lý giải vì sao những tác phẩm của Minh Đạo vẫn giữ nguyên giá trị và sức lay động cho đến hôm nay: “Đội ngũ phóng viên ảnh của Thông tấn xã Việt Nam là niềm tự hào của chúng tôi, của giới nhiếp ảnh nước nhà. Đó là thế hệ những người chép sử bằng máu trong lửa đạn. Với nghệ sĩ nhiếp ảnh Ngô Minh Đạo, ông có rất nhiều đóng góp trong chiến tranh cũng như giai đoạn hòa bình sau này. Trong ông, phẩm chất nghệ sĩ và chiến sĩ kết hợp hài hòa. Và vì thế, ông có rất nhiều tác phẩm lưu lại những khoảnh khắc lịch sử của đất nước trong suốt một chiều dài hơn nửa thế kỷ làm phóng viên của Thông tấn xã Việt Nam”.

Sau một năm ở mặt trận Bình Trị Thiên, ông Ngô Minh Đạo tiếp tục nhận nhiệm vụ sang chiến trường Lào. Ông được cấp trên chỉ định vừa là phóng viên chiến trường, vừa là chuyên gia giúp bạn xây dựng mạng lưới thông tấn, tiền thân của Hãng Thông tấn KPL. Những năm tháng trên đất bạn gian nan, khổ cực, đói rét, có thời gian họ ở bên suối, có lúc lại trú trong cửa rừng, thấy không an toàn lại chuyển đi nơi khác. Mỗi lần di chuyển là một lần gùi máy móc, tài liệu băng rừng, vượt núi. Mưa thì cả người ướt sũng, nắng lên lại khô. Bị bọn phỉ truy đuổi, đốt lán trại, nhưng sự giúp đỡ của người dân Lào, anh em trong đội đều khắc phục, cố gắng chịu đựng vượt qua gian khổ.

Sau những tháng năm cận kề với bom đạn, với lính phái hữu Vientiane và đám phỉ Vàng Pao, với nắng cháy mưa nguồn, ngủ rừng, muỗi vắt, bữa ăn thiếu thịt, thiếu rau, ông Ngô Minh Đạo bị bệnh sốt rét quái ác hành hạ. Da vàng, mắt thâm quầng, người gầy tọp. Không bi quan về sức khỏe suy kiệt, trái lại, ông thấy vui vì qua đợt công tác đặc biệt này có dịp được biết đến đất nước Lào, nhân dân Lào bản trên xóm dưới, thân tình với nhân dân ta.

Sau ngày giải phóng, ông Ngô Minh Đạo trở thành phóng viên chuyên trách của Thông tấn xã Việt Nam theo sát các lãnh đạo cấp cao của Đảng và Nhà nước trong suốt 17 năm liên tục. Với nhà báo Minh Đạo, nhiệm vụ của phóng viên chuyên trách là “không được bỏ sót bất cứ hoạt động nào” của lãnh đạo, đồng thời mọi tư liệu, hình ảnh đều phải chính xác tuyệt đối, từng chi tiết nhỏ đều đòi hỏi sự chuẩn mực cao nhất. Đây chính là áp lực lớn nhưng cũng là thước đo nghề nghiệp mà ông luôn tự đặt ra cho mình.

Trong suốt thời gian làm phóng viên chuyên trách, nhà báo, nghệ sỹ nhiếp ảnh Ngô Minh Đạo gần như không có khái niệm nghỉ phép. Những dịp sum họp gia đình lại là lúc các lãnh đạo đi công tác nhiều nhất. Dù vậy, ông chưa bao giờ coi đó là thiệt thòi. Với ông, được trở về an toàn sau những năm tháng chiến tranh và tiếp tục cống hiến đã là điều quý giá.

Thời gian theo chân các lãnh đạo trên các chuyến công tác, nhà báo Minh Đạo đã tận dụng từng khoảnh khắc quý giá để ghi lại hình ảnh đất nước từ trên cao. Ông thực hiện gần 100 bức ảnh trải tái hiện vẻ đẹp sinh động, trù phú của non sông Việt Nam. Đáng chú ý, tác phẩm “Vàm Cỏ Đông” sáng tác năm 1982 đã giành giải Nhất tại cuộc thi ảnh ba nước Việt Nam - Lào - Campuchia.

Từ những tư liệu quý giá đó, nhà báo Minh Đạo đã cho ra mắt cuốn sách ảnh “Nhìn từ cánh bay non nước Việt” do Nhà xuất bản Thông tấn phát hành lần đầu năm 2003 và tái bản vào năm 2020. Tác phẩm đã giúp ông xác lập danh hiệu Kỷ lục gia Việt Nam với một công trình ảnh độc đáo, hiếm có.

Ở tuổi 90, nhà báo - nghệ sĩ nhiếp ảnh lão thành Ngô Minh Đạo vẫn miệt mài lao động và vừa cho ra mắt cuốn sách ảnh “90 gương mặt thân quen”. 90 bức chân dung trong sách ảnh được ông chọn lựa kỹ càng, và đều gặp nhau ở một điểm chung: đam mê nhiếp ảnh, góp phần tạo nên bức tranh sinh động về đời sống nghệ thuật nhiếp ảnh Việt Nam qua nhiều thế hệ. Điều đặc biệt là ở tuổi xưa nay hiếm, ông vẫn tự mình thực hiện nhiều công đoạn từ chọn ảnh, biên tập đến hoàn thiện cuốn sách. Với ông, nhiếp ảnh không chỉ là nghề mà còn là cách để kết nối và để lưu giữ những giá trị của cuộc đời. Chính niềm đam mê đã giúp ông tiếp tục góp phần ghi lại những khoảnh khắc lịch sử, lan tỏa hình ảnh đất nước và con người Việt Nam đến với bạn bè trong và ngoài nước.

"Giữ lửa" tiếng Việt trên đất Thái: Hành trình gìn giữ cội nguồn dân tộc

VOV.VN - Ngày 29/4, tại tỉnh Udon Thani, một tọa đàm đặc biệt mang tên “Tăng cường giảng dạy, học tập tiếng Việt và văn hóa Việt Nam trong cộng đồng tại Đông Bắc Thái Lan” đã diễn ra, quy tụ hơn 200 đại biểu từ trong nước và sở tại, kết nối trực tuyến tới 50 điểm cầu.