Xây dựng ý thức, niềm tin và lối sống thượng tôn pháp luật

Từ hiểu biết đến hành động: Để pháp luật trở thành nhu cầu tự thân

Tổ chức thi hành pháp luật cần chuyển từ yêu cầu chấp hành sang xây dựng niềm tin, năng lực và thói quen tự giác tuân thủ, để thượng tôn Hiến pháp và pháp luật trở thành chuẩn mực ứng xử, góp phần nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia.

Phát biểu tại Hội thảo khoa học cấp quốc gia “Những giải pháp tạo đột phá nâng cao hiệu quả công tác tổ chức thi hành pháp luật, thúc đẩy việc xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật”, GS.TS Lê Minh Tâm, nguyên Tổng Thư ký kiêm Phó Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam, Giảng viên Cao cấp Đại học Luật Hà Nội, nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ thi hành pháp luật thụ động sang xây dựng ý thức, niềm tin và lối sống thượng tôn Hiến pháp, pháp luật.

Theo GS.TS Lê Minh Tâm, pháp luật chỉ thực sự đi vào cuộc sống khi tôn trọng và tuân thủ pháp luật trở thành nhu cầu tự giác, thói quen và lối sống. Nghị quyết 66 của Bộ Chính trị nhấn mạnh yêu cầu xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật, bảo đảm thượng tôn Hiến pháp và pháp luật trở thành chuẩn mực ứng xử của mọi chủ thể trong xã hội.

Thượng tôn Hiến pháp và pháp luật không chỉ là chấp hành một cách thụ động mà còn thể hiện ở việc quyền lực nhà nước được tổ chức, vận hành và kiểm soát trong khuôn khổ pháp luật; mọi chủ thể bình đẳng trước pháp luật; quyền con người, quyền công dân được tôn trọng, bảo đảm và bảo vệ. Do đó, tổ chức thi hành pháp luật phải tạo điều kiện để người dân và các chủ thể biết, hiểu, tin, biết sử dụng pháp luật và tự giác lựa chọn hành vi phù hợp.

Từ hiểu biết đến niềm tin và hành vi tự giác

Theo GS.TS Lê Minh Tâm, ý thức pháp luật bao gồm hiểu biết, nhận thức về giá trị pháp quyền, tình cảm, niềm tin, ý chí và thái độ đối với pháp luật. Trong đó, niềm tin có vai trò đặc biệt quan trọng. Khi pháp luật được thực hiện nghiêm túc, bình đẳng, công bằng, việc tuân thủ sẽ không chỉ xuất phát từ sự e ngại chế tài mà trở thành lựa chọn tự giác.

Quá trình này có thể khái quát: từ hiểu biết đến nhận thức giá trị pháp luật; từ nhận thức đến niềm tin; từ niềm tin đến hành vi tự giác; từ hành vi đến thói quen và lối sống thượng tôn Hiến pháp, pháp luật. GS.TS Lê Minh Tâm đề xuất sáu nhóm giải pháp trọng tâm.

Thứ nhất, đổi mới nhận thức về thi hành pháp luật và văn hóa tuân thủ pháp luật. Xây dựng văn hóa tuân thủ không phải nhiệm vụ riêng của công tác phổ biến, giáo dục pháp luật mà phải trở thành một bộ phận của văn hóa pháp luật, với thượng tôn Hiến pháp và pháp luật là giá trị cốt lõi.

Thứ hai, nâng cao chất lượng pháp luật. Không thể yêu cầu tuân thủ nghiêm những quy định thiếu rõ ràng, mâu thuẫn, khó tiếp cận hoặc khó thực hiện. Pháp luật rõ ràng, ổn định, có khả năng dự báo sẽ tạo điều kiện để người dân, doanh nghiệp chủ động lựa chọn hành vi phù hợp.

Thứ ba, xây dựng văn hóa tuân thủ theo hướng đa chủ thể. Cơ quan nhà nước phải thực hiện đúng chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền và nêu gương. Doanh nghiệp cần đưa tuân thủ pháp luật vào quản trị. Người dân cần nâng cao năng lực hiểu, sử dụng pháp luật và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp.

Thứ tư, đổi mới truyền thông chính sách, phổ biến, giáo dục pháp luật. Mục tiêu không chỉ là cung cấp thông tin mà phải giúp người dân biết tìm kiếm nguồn pháp luật đáng tin cậy, nhận diện vấn đề pháp lý, lựa chọn cách ứng xử hợp pháp và tìm kiếm hỗ trợ khi cần.

Thứ năm, xây dựng niềm tin pháp luật bằng hiệu quả thực tế. Niềm tin không chỉ đến từ tuyên truyền mà phải được kiểm chứng qua thực tiễn. Pháp luật minh bạch, dễ tiếp cận, được thực hiện công bằng, nghiêm minh; quyền và lợi ích hợp pháp được bảo vệ sẽ góp phần củng cố niềm tin.

"Mỗi quyết định đúng, mỗi hành vi công vụ chuẩn mực, mỗi quyền và lợi ích hợp pháp được bảo vệ đều là một hình thức giáo dục pháp luật bằng thực tiễn", Theo GS.TS Lê Minh Tâm.

Thứ sáu, xây dựng bộ tiêu chí đánh giá ý thức, lối sống tuân thủ pháp luật. Việc đánh giá không nên chỉ dừng ở mức độ hiểu biết mà cần phản ánh nhận thức về giá trị pháp quyền, niềm tin, thái độ, mức độ tự giác, hành vi thực tế và tính ổn định của hành vi.

Xây dựng hệ chỉ số đánh giá hiệu quả thi hành pháp luật

Cũng tại hội thảo, nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội Uông Chu Lưu nhấn mạnh, pháp luật chỉ thực sự có sức sống khi được thi hành và Nhà nước pháp quyền chỉ vững mạnh khi tinh thần thượng tôn pháp luật trở thành giá trị quan trọng trong đời sống xã hội.

Theo ông, cần chuyển từ tư duy xây dựng pháp luật sang tư duy xây dựng và bảo đảm thi hành pháp luật, phù hợp với tinh thần Nghị quyết 27 của Trung ương và Nghị quyết 66 của Bộ Chính trị. Ngay khi xây dựng chính sách, pháp luật cần trả lời rõ: Ai thực hiện? Thực hiện thế nào? Nguồn lực ở đâu? Chi phí tuân thủ bao nhiêu? Cơ chế kiểm tra, giám sát ra sao?

“Không để tình trạng luật ban hành rồi mới lo cách thi hành mà phải thiết kế khả năng thi hành ngay trong xây dựng chính sách và trong từng quy định của pháp luật”, theo ông Uông Chu Lưu.

Nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội cho rằng cần đánh giá hiệu quả thi hành pháp luật bằng kết quả thực tế: thời gian giải quyết thủ tục có giảm không, chi phí tuân thủ có giảm không, quyền và lợi ích hợp pháp có được bảo đảm tốt hơn không, vi phạm pháp luật có giảm và pháp luật có được áp dụng thống nhất hay không.

Ông đề nghị xây dựng hệ chỉ số đánh giá hiệu quả thi hành pháp luật, gắn với trách nhiệm của từng cơ quan, ngành, cấp, tổ chức và cá nhân, qua đó chuyển từ quản lý theo quy trình sang quản trị theo kết quả.

Để kịp thời phát hiện bất cập, cần có cơ chế phản hồi chính sách từ thực tiễn. Ý kiến của người dân, doanh nghiệp, địa phương, cơ quan thực thi, luật sư, luật gia, tổ chức xã hội và giới nghiên cứu cần được coi là nguồn thông tin quan trọng. Những vấn đề phát sinh phải được phản ánh, xử lý theo quy trình rõ ràng; đồng thời đẩy mạnh ứng dụng chuyển đổi số, dữ liệu và công nghệ trong theo dõi thi hành pháp luật.

Nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh trách nhiệm của người đứng đầu và yêu cầu xây dựng nền công vụ thượng tôn pháp luật. Một nền hành chính pháp quyền không chỉ yêu cầu người dân tuân thủ mà trước hết cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức phải gương mẫu chấp hành pháp luật.

Theo ông, xây dựng văn hóa tuân thủ không thể chỉ dựa vào tuyên truyền hoặc tăng cường xử phạt. Pháp luật phải công bằng, minh bạch, dễ hiểu, dễ tiếp cận và được thực thi nhất quán. “Đích đến cao nhất của thi hành pháp luật không phải là ngày càng nhiều vụ xử phạt mà ngày càng có ít hành vi vi phạm pháp luật vì con người tự giác lựa chọn hành xử đúng pháp luật”, ông Uông Chu Lưu nhấn mạnh.

Người dân cần được tiếp cận pháp luật thuận tiện hơn, thủ tục đơn giản, thông tin minh bạch và cơ quan công quyền giải trình rõ hơn. Với doanh nghiệp, cần bảo đảm môi trường pháp lý ổn định, minh bạch, có khả năng dự báo và giảm chi phí tuân thủ. Từ những yêu cầu trên, ông Uông Chu Lưu đề xuất tổ chức thi hành pháp luật theo chu trình: pháp luật phải tốt, thực thi phải nghiêm, giám sát phải hiệu quả, phản hồi phải nhanh, sửa đổi kịp thời.

Ông nhấn mạnh, xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị, cơ quan nhà nước, cộng đồng doanh nghiệp, các tổ chức xã hội và mỗi công dân. “Đầu tư cho pháp luật là đầu tư cho kiến tạo phát triển”, ông Uông Chu Lưu nêu quan điểm.

Phó Thủ tướng: Chuyển mạnh sang chủ động tổ chức thi hành pháp luật

VOV.VN - Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu yêu cầu đổi mới căn bản công tác tổ chức thi hành pháp luật, chuyển từ “thi hành đúng” sang chủ động, chuyên nghiệp, linh hoạt; lấy dữ liệu, chuyển đổi số và AI làm nền tảng.