Thanh toán không dùng tiền mặt: Từ thói quen đến động lực phát triển kinh tế số

Không còn xa lạ với hình ảnh người mua hàng rút điện thoại quét mã QR để thanh toán tiền tại quán ăn, cửa hàng tạp hóa hay chợ dân sinh. Từ những giao dịch nhỏ trong đời sống hằng ngày đến mua sắm trực tuyến, thanh toán hóa đơn điện, nước, học phí, viện phí, phương thức thanh toán không dùng tiền mặt đang dần trở thành thói quen của nhiều người dân Việt Nam.

Chị Lê Thị Hằng, một người dân sinh sống ở khu vực Từ Liêm, thành phố Hà Nội chia sẻ: “Mấy năm nay tôi không còn giữ thói quen phải giữ tiền mặt trong người nữa, đi đâu mua bán và thanh toán thì đều có thể chuyển khoản, dùng thẻ visa, cũng khá là tiện. Công việc bận rộn nên tôi cũng thường thanh toán các khoản sinh hoạt qua ứng dụng ngân hàng như tiền học cho con, tiền điện, tiền Internet đến mua sắm. Từ các hàng rong, ngoài chợ hay cửa hàng mua sắm đều có thể thực hiện giao dịch bằng chuyển khoản hoặc quẹt thẻ rất tiện. Điều tôi thích nhất là không phải mất thời gian đi lại hay xếp hàng, mọi giao dịch đều có lịch sử lưu lại để kiểm tra khi cần".

Giống chị Hằng, thường xuyên phải giao dịch với số tiền lớn hàng trăm triệu, nhiều năm nay anh Trần Văn Quang ở thành phố Bắc Ninh đều thực hiện các giao dịch mua bán không dùng tiền mặt.

“Do đặc thù công việc nên tôi thường xuyên phải giao dịch tiền tệ. Trước đây có khi mỗi giao dịch phải mang vài trăm triệu đồng tiền mặt bên người, cũng lo lơ đãng bị mất, hoặc mang theo khá cồng kềnh và nặng. Nhưng giờ đây việc giao dịch này trở nên thuận tiền hơn, cần là có thể chuyển khoản chỉ bằng một chiếc điện thoại. Đi từ Bắc vào Nam có thể giao hàng tỷ đồng mà không phải mang vác nặng nề gì chỉ bằng việc thực hiện giao dịch số" - anh Quang chia sẻ.

Sự thay đổi này phản ánh bước chuyển trong hành vi tiêu dùng, đồng thời cho thấy công nghệ số đang thâm nhập ngày càng sâu vào các hoạt động kinh tế - xã hội. Thay vì phải mang theo tiền mặt, người dân có thể thực hiện giao dịch chỉ với một chiếc điện thoại thông minh có kết nối Internet.

Đối với cơ sở kinh doanh, việc nhận thanh toán qua tài khoản ngân hàng giúp thuận tiện hơn trong đối soát doanh thu, theo dõi dòng tiền và hạn chế một số rủi ro liên quan đến bảo quản tiền mặt.

Chị Nguyễn Thu Hoà, một tiểu  thương buôn bán hàng ăn ở chợ nhận định, việc chuyển đổi số trong giao dịch thanh toán rất thuận tiện trong kinh doanh, buôn bán

Theo chị Hòa: “Từ khi sử dụng mã QR để nhận thanh toán, việc bán hàng và theo dõi đơn hàng nhanh hơn trước rất nhiều. Khách không phải chờ trả lại tiền thừa, còn tôi cũng không phải lo chuẩn bị tiền lẻ. Cuối ngày chỉ cần mở ứng dụng ngân hàng là có thể kiểm tra các khoản tiền khách đã chuyển, đối chiếu doanh thu dễ dàng hơn”.

Theo số liệu Ngân hàng Nhà nước công bố ngày 29/9/2026, trong 8 tháng năm 2026, số lượng giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt tăng hơn 34%, giá trị giao dịch tăng hơn 13% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, thanh toán qua Internet tăng hơn 46% về số lượng và gần 22% về giá trị; giao dịch qua điện thoại di động tăng hơn 35% về số lượng.

Đến hết năm 2025, gần 89% người dân Việt Nam từ 15 tuổi trở lên có tài khoản giao dịch tại ngân hàng hoặc tổ chức được phép khác. Đặc biệt, giá trị thanh toán không dùng tiền mặt đã đạt khoảng 28 lần GDP, tăng mạnh so với mức 13 lần GDP của năm 2019.

Những con số này cho thấy tốc độ mở rộng đáng kể của hệ thống thanh toán điện tử và sự thay đổi trong phương thức giao dịch của nền kinh tế. Từ người trẻ tuổi cho đến người cao tuổi đều có thể sử dụng dịch vụ này một cách thông thạo.

Hai năm trở lại đây, bà N.T.T , 68 tuổi ở quận Cầu Giấy, thành phố Hà Nội cũng đã dần thích nghi với công nghệ giao dịch, mua bán “ không dùng tiền mặt”.

“Ban đầu tôi cũng ngại sử dụng điện thoại để chuyển tiền vì sợ thao tác nhầm hoặc sợ bị lừa đảo. Nhưng sau khi được con cháu hướng dẫn, tôi thấy việc thanh toán qua ngân hàng khá tiện lợi. Giờ đi siêu thị, mua thuốc hay thanh toán một số khoản sinh hoạt, tôi không cần mang nhiều tiền mặt. Dù vậy, người lớn tuổi như chúng tôi vẫn cần được hướng dẫn kỹ để sử dụng an toàn” - bà T cho biết.

Chị Trần Thanh Nhàn, sinh viên năm thứ 2 đại học cũng rất ủng hộ thực hiện  thanh toán số. Đây là việc đã trở thành thói quen thói quen thường nhật.

“Gần như mọi khoản chi tiêu hàng ngày của tôi đều được thanh toán bằng điện thoại, từ mua cà phê, ăn sáng đến đặt xe hay mua hàng trực tuyến. Việc quét mã QR chỉ mất vài thao tác, nhanh và thuận tiện. Ngoài ra, lịch sử giao dịch giúp tôi biết mỗi tháng mình chi tiêu bao nhiêu, từ đó chủ động hơn trong quản lý tài chính cá nhân” - chị Nhàn chia sẻ.

Từ tiện ích thanh toán đến động lực phát triển kinh tế số

Không chỉ giao dịch mua bán hàng ngày, mà kể cả những giao dịch hành chính công cũng trở nên thuận tiện hơn nhà tiện ích thanh toán số. Trước đây, để hoàn thành một số thủ tục hành chính, người dân có thể phải trực tiếp đến cơ quan tiếp nhận hồ sơ, thực hiện thanh toán tại điểm thu hoặc ngân hàng, sau đó quay lại bổ sung chứng từ. Hiện nay, nhiều khoản phí, lệ phí và nghĩa vụ tài chính đã có thể được thanh toán thông qua các nền tảng điện tử.

Từ nộp thuế, nộp phạt vi phạm giao thông đến thanh toán học phí, viện phí và một số khoản phí dịch vụ công, việc ứng dụng công nghệ thanh toán đang góp phần giảm thao tác thủ công, tiết kiệm thời gian đi lại và tăng tính minh bạch trong quá trình xử lý.

Theo Ngân hàng Nhà nước, đến hết năm 2025, 100% cơ sở giáo dục đại học tại đô thị chấp nhận thanh toán học phí qua ngân hàng; 82% người hưởng lương hưu, trợ cấp bảo hiểm xã hội và trợ cấp thất nghiệp tại đô thị được chi trả qua phương thức không dùng tiền mặt.

Hiện nay giao dịch số tăng, giá trị thanh toán gấp nhiều lần GDP không đồng nghĩa với việc thanh toán số trực tiếp tạo ra một lượng giá trị gia tăng tương ứng. Chỉ tiêu này phản ánh tổng giá trị giao dịch được thực hiện qua hệ thống thanh toán, bao gồm cả những luồng tiền luân chuyển nhiều lần. Vì vậy, hiệu quả phát triển thanh toán không dùng tiền mặt cần được đánh giá không chỉ bằng quy mô giao dịch mà còn ở khả năng giảm chi phí, nâng cao năng suất và tạo ra giá trị thực cho nền kinh tế.

Nếu trước đây, thanh toán điện tử chủ yếu được nhìn nhận như một tiện ích ngân hàng, thì hiện nay phương thức này đang dần trở thành một cấu phần quan trọng trong hạ tầng phát triển kinh tế số quốc gia.

Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu, tạo động lực phát triển lực lượng sản xuất hiện đại, đổi mới phương thức quản trị và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.

Đáng chú ý, Nghị quyết đặt mục tiêu đến năm 2030, quy mô kinh tế số đạt tối thiểu 30% GDP; tỷ lệ sử dụng dịch vụ công trực tuyến của người dân và doanh nghiệp đạt trên 80%; giao dịch không dùng tiền mặt đạt 80%.

Đây là những mục tiêu có mối quan hệ chặt chẽ. Bởi một nền kinh tế số không chỉ cần hạ tầng công nghệ, dữ liệu và các nền tảng số, mà còn phải có hệ thống thanh toán hiện đại để bảo đảm các hoạt động kinh tế được thực hiện nhanh chóng, an toàn, thuận tiện.

Ở góc độ doanh nghiệp, thanh toán điện tử giúp rút ngắn thời gian xử lý giao dịch, hỗ trợ quản lý doanh thu và dòng tiền. Đối với các hộ kinh doanh nhỏ, lịch sử giao dịch qua ngân hàng còn có thể tạo thêm cơ sở dữ liệu phục vụ quản trị tài chính, hỗ trợ tiếp cận các sản phẩm tín dụng phù hợp.

Đối với nền kinh tế, giao dịch điện tử kết hợp với hóa đơn điện tử, hệ thống kế toán và các nền tảng quản lý có thể góp phần nâng cao tính minh bạch, hỗ trợ quản lý thuế và hạn chế tình trạng che giấu doanh thu.

Theo ông Nguyễn Tất Thái, Phó Vụ trưởng Vụ Dự báo, thống kê, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, sau khi kết thúc Đề án phát triển thanh toán không dùng tiền mặt giai đoạn 2021-2025, việc thúc đẩy thanh toán số được chuyển thành nhiệm vụ thường xuyên, gắn với kế hoạch hành động của ngành ngân hàng nhằm triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW và các nghị quyết liên quan của Chính phủ.

Điều đó cho thấy thanh toán không dùng tiền mặt không còn chỉ là một chương trình thúc đẩy sử dụng dịch vụ ngân hàng, mà đã trở thành nhiệm vụ gắn với chiến lược chuyển đổi số quốc gia.

Tuy nhiên, muốn thanh toán số thực sự tạo động lực tăng trưởng, cần có sự kết nối đồng bộ giữa hệ thống ngân hàng, doanh nghiệp, cơ quan quản lý và những nền tảng cung cấp dịch vụ công. Thanh toán điện tử chỉ phát huy đầy đủ giá trị khi góp phần đơn giản hóa quy trình, tiết kiệm nguồn lực và nâng cao hiệu quả hoạt động của toàn bộ nền kinh tế.

Đích đến của thanh toán không dùng tiền mặt không đơn thuần là thay thế những tờ tiền bằng thao tác trên điện thoại, mà là hình thành một hệ sinh thái thanh toán hiện đại, an toàn, minh bạch và bao trùm, không để kẻ xấu lợi dụng thực hiện hành vi lừa đảo vi phạm pháp luật.

Đây cũng là một trong những điều kiện quan trọng để hiện thực hóa mục tiêu phát triển kinh tế số, đổi mới phương thức quản trị và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia theo tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW.

Tuyên Quang: Nghị quyết 57 mở đường cho thương mại điện tử

VOV.VN - Từ những phiên chợ vùng cao đến những gian hàng trên không gian mạng, chuyển đổi số đang từng bước thay đổi cách người dân Tuyên Quang sản xuất, quảng bá và tiêu thụ sản phẩm.