Trái sầu riêng Việt Nam trước bài toán giữ thị trường, nâng giá trị

Tăng trưởng “nóng”, áp lực càng lớn

Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật - Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT), giai đoạn 2015-2025, diện tích trồng sầu riêng của Việt Nam tăng nhanh, từ khoảng 38.000 ha lên 195.000 ha. Các địa phương có diện tích lớn gồm Đắk Lắk, Lâm Đồng, Đồng Tháp… Cùng với diện tích, sản lượng cũng tăng mạnh, bình quân khoảng 126.000 tấn/năm. Riêng năm 2024, sản lượng sầu riêng đã vượt 1,5 triệu tấn.

Đáng chú ý, tốc độ tăng diện tích và sản lượng trong 5 năm trở lại đây rất nhanh, vượt 2,38 lần mục tiêu định hướng, dù cơ quan chuyên môn nhiều lần khuyến cáo không nên tiếp tục mở rộng diện tích mà cần tập trung nâng cao chất lượng.

Đây cũng là yếu tố khiến bài toán sản xuất, tiêu thụ sầu riêng trong những năm tới trở nên phức tạp hơn. Bởi cây sầu riêng bắt đầu cho thu hoạch sau 3-5 năm trồng. Vì vậy, ngay cả khi diện tích được duy trì ổn định, sản lượng vẫn tiếp tục tăng mạnh qua từng năm.

Tăng trưởng nhanh từng mang lại cơ hội lớn cho nông dân, doanh nghiệp và cả ngành hàng. Tuy nhiên, khi sản lượng vượt quá khả năng tổ chức sản xuất, thu mua, bảo quản và tiêu thụ, những điểm nghẽn trong chuỗi giá trị ngày càng bộc lộ rõ.

Theo Cục Xuất nhập khẩu - Bộ Công Thương, sau khi Việt Nam ký Nghị định thư với Trung Quốc vào tháng 7-2022, xuất khẩu sầu riêng tăng mạnh. Tốc độ tăng trưởng xuất khẩu năm 2022 so với năm 2021 đạt 168,8%; năm 2023 tăng 659,9%; năm 2024 tăng 42,2% và năm 2025 tăng 20%.

Trung Quốc hiện vẫn là thị trường lớn nhất của sầu riêng Việt Nam. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu sầu riêng sang thị trường này chiếm hơn 90% tổng kim ngạch xuất khẩu sầu riêng của cả nước. Đây là thị trường lớn, tạo động lực mạnh cho ngành hàng nhưng cũng là điểm dễ tổn thương khi mức độ phụ thuộc quá cao. Chỉ một thay đổi về chính sách, yêu cầu kỹ thuật hoặc nhu cầu tiêu dùng từ Trung Quốc cũng có thể tác động đáng kể đến hoạt động xuất khẩu.

Trong 6 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu sầu riêng của Việt Nam sang Trung Quốc đạt xấp xỉ 987,88 triệu USD, tăng 43,1% so với cùng kỳ năm trước, chiếm 91% tổng kim ngạch xuất khẩu sầu riêng của cả nước. Lượng sầu riêng xuất khẩu sang thị trường này đạt hơn 288.000 tấn, tăng 50,7%. Tuy nhiên, giá xuất khẩu bình quân chỉ đạt khoảng 3.430 USD/tấn, giảm 5% so với cùng kỳ năm 2025.

Những con số trên cho thấy sức tiêu thụ của thị trường Trung Quốc vẫn rất lớn, nhưng đồng thời đặt ra yêu cầu phải nâng cao chất lượng, giữ vững thị trường và từng bước giảm sự phụ thuộc vào một đầu ra duy nhất.

Nâng chất lượng để giữ sức cạnh tranh

Bên cạnh Trung Quốc, sầu riêng Việt Nam đã từng bước tiếp cận thêm một số thị trường như Hồng Kông (Trung Quốc), Đài Loan (Trung Quốc)… Đặc biệt, ngày 9/7/2026, Ấn Độ bổ sung Việt Nam vào danh sách các quốc gia được phép xuất khẩu quả sầu riêng tươi. Đây là tín hiệu tích cực, mở thêm cơ hội đa dạng hóa thị trường.

Tuy nhiên, để tận dụng những cơ hội này, ngành sầu riêng không thể chỉ dựa vào lợi thế về sản lượng. Theo Cục Xuất nhập khẩu, tốc độ tăng trưởng nhanh về diện tích, sản lượng và kim ngạch xuất khẩu đang vượt quá năng lực tổ chức sản xuất và tiêu thụ của ngành.

Việc mở rộng diện tích ở nhiều nơi còn mang tính tự phát, chưa gắn chặt với quy hoạch và chưa bảo đảm phát triển vùng nguyên liệu có kiểm soát. Phần lớn diện tích do các nông hộ nhỏ lẻ đảm nhận, quy mô manh mún, việc áp dụng quy trình kỹ thuật chưa đồng bộ, trong khi cơ chế truy xuất nguồn gốc chưa thật sự minh bạch.

Ở khâu tiêu thụ, hệ thống thu mua, sơ chế, bảo quản và logistics cũng chưa theo kịp tốc độ gia tăng sản lượng. Không ít doanh nghiệp còn phụ thuộc vào thương lái, thiếu cơ sở đóng gói và kho lạnh đạt chuẩn. Tình trạng thu hoạch chạy theo giá, thu hoạch non hoặc sử dụng hóa chất không kiểm soát vẫn xảy ra, ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm và uy tín sầu riêng Việt Nam, nhất là tại thị trường Trung Quốc.

Đáng lo hơn, mối liên kết giữa nông dân, hợp tác xã, cơ sở đóng gói và doanh nghiệp xuất khẩu chưa thật sự bền vững. Khi giá biến động, nhiều mối liên kết dễ bị phá vỡ. Một số mô hình còn mang tính hình thức, thiếu cơ chế giám sát và ràng buộc trách nhiệm. Hàng hóa qua nhiều khâu trung gian cũng khiến việc kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc gặp khó khăn.

Sự mất cân đối giữa tốc độ tăng trưởng và năng lực tổ chức chuỗi giá trị đang đặt ngành sầu riêng trước nhiều rủi ro, từ vi phạm quy định kỹ thuật, bị trả hàng đến nguy cơ mất thị trường. Nếu không sớm có giải pháp đồng bộ, nguy cơ dư cung, giảm giá và ảnh hưởng đến uy tín sầu riêng Việt Nam là hiện hữu.

Một trong những thách thức lớn hiện nay là yêu cầu kỹ thuật từ các thị trường nhập khẩu ngày càng nghiêm ngặt. Từ tháng 6-2024, Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) yêu cầu tất cả lô hàng sầu riêng từ Việt Nam phải kiểm tra Cadmium tại các phòng thử nghiệm được phê duyệt; đồng thời tạm dừng xuất khẩu đối với mã số vùng trồng (MSVT) và cơ sở đóng gói (CSĐG) vi phạm về Cadmium và Vàng O.

Các yêu cầu mới cho thấy toàn bộ chuỗi giá trị phải chủ động thích ứng. Kiểm soát chất lượng không thể chỉ thực hiện ở khâu cuối cùng mà phải bắt đầu ngay từ vùng trồng, từ đất, nước, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật đến thu hoạch, sơ chế, đóng gói và vận chuyển.

Tổ chức lại sản xuất, liên kết theo chuỗi giá trị

Theo Cục Xuất nhập khẩu, trước mắt cần hoàn thiện cơ sở pháp lý, kỹ thuật và quy trình kiểm soát toàn bộ chuỗi sản xuất - xuất khẩu. Bộ NN&MT cần sớm hoàn thiện, trình Chính phủ ban hành nghị định sửa đổi, bổ sung Nghị định số 38/2026/NĐ-CP, trong đó quy định rõ cơ chế giám sát sau cấp mã, phân cấp quản lý cho địa phương, đặc biệt là cấp xã; đồng thời quy định quy trình kiểm tra, xác minh nguyên nhân vi phạm cũng như các biện pháp khắc phục, tạm dừng, thu hồi và khôi phục mã số.

Song song đó, cần xây dựng quy trình kiểm soát an toàn thực phẩm đối với sầu riêng tươi xuất khẩu; rà soát, hoàn thiện danh mục phân bón sử dụng cho cây sầu riêng nhằm hạn chế nguy cơ tồn dư Cadmium; hướng dẫn sử dụng phân bón hợp lý, cải tạo đất bằng vôi hoặc chế phẩm sinh học để nâng độ pH, giảm khả năng cây hấp thụ Cadmium.

Các địa phương cần giám sát chặt chẽ vùng trồng và cơ sở đóng gói đã được cấp mã số, đặc biệt việc sử dụng hóa chất trong sản xuất và sau thu hoạch. Đồng thời, cần nâng cao năng lực các phòng thử nghiệm, tăng công suất kiểm tra để đáp ứng nhu cầu ngày càng lớn.

Về lâu dài, ngành sầu riêng cần hoàn thiện cả hệ thống quản lý, từ vùng trồng, cơ sở đóng gói, phòng thử nghiệm đến cơ sở chế biến và xuất khẩu; chuẩn hóa tiêu chuẩn, quy chuẩn và quy trình kỹ thuật trên toàn chuỗi. Trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp trong kiểm soát chất lượng đầu vào, đầu ra cũng cần được xác định rõ, nhất là đối với thương lái, cơ sở đóng gói và đơn vị xuất khẩu.

Một nhiệm vụ then chốt khác là tổ chức lại sản xuất. Các địa phương cần rà soát, quy hoạch vùng nguyên liệu, thúc đẩy liên kết chuỗi minh bạch; cơ quan chuyên môn cập nhật quy trình kỹ thuật, xây dựng hệ thống cảnh báo dịch hại và rủi ro an toàn thực phẩm, hướng dẫn kỹ thuật thu hoạch bảo đảm chất lượng. Đặc biệt, việc xây dựng “bản đồ rủi ro Cadmium”, xác định những vùng có nguy cơ cao sẽ giúp đưa ra cảnh báo và biện pháp kiểm soát phù hợp.

Cùng với kiểm soát chất lượng, ngành hàng cần cơ cấu lại theo hướng tăng tỷ trọng sản phẩm đông lạnh, chế biến sâu; đa dạng hóa thị trường, đẩy mạnh xuất khẩu sản phẩm chế biến; xây dựng thương hiệu quốc gia, nâng cấp chuỗi cung ứng và logistics.

Sầu riêng vẫn là một trong những loại trái cây có giá trị xuất khẩu cao của Việt Nam. Tuy nhiên, để ngành hàng phát triển bền vững, không thể chỉ chạy theo sản lượng mà phải chuyển mạnh sang nâng cao chất lượng và giá trị.

Sự liên kết, cộng đồng trách nhiệm giữa “nhà nông - nhà khoa học - nhà doanh nghiệp - nhà nước” cần được tăng cường, chặt chẽ hơn. Khi từng mắt xích trong chuỗi cùng tuân thủ tiêu chuẩn, minh bạch nguồn gốc và chia sẻ trách nhiệm, sầu riêng Việt Nam mới có thể giữ vững thị trường, mở rộng đầu ra và phát triển bền vững.

Đảm bảo an toàn thực phẩm Lễ hội sầu riêng Đắk Lắk năm 2026

VOV.VN - Chỉ còn 4 ngày nữa, Lễ hội Sầu riêng tỉnh Đắk Lắk năm 2026 sẽ diễn ra tại nhiều địa phương trong tỉnh. Nhằm bảo đảm an toàn vệ sinh thực phẩm tại lễ hội, ngành Y tế Đắk Lắk đang khẩn trương triển khai các phương án, chủ động phòng ngừa và xử lý các tình huống phát sinh.