Cha đẻ của xe hơi thực sự là ai?

Lịch sử xe hơi không được tạo nên bởi một người duy nhất, và có một nhà phát minh từng bị Đức Quốc xã chủ động xóa tên chỉ vì ông là người Do Thái.

Điều khiến tôi đứng lặng lâu nhất trong Bảo tàng Kỹ thuật Vienna không phải một chiếc Mercedes “Mũi tên bạc”, một mẫu Porsche cổ hay bất kỳ siêu xe nào.

Đó là một cỗ xe bốn bánh có khung bằng gỗ sồi gia cố sắt, bánh nan hoa bọc kim loại, ghế ngồi đơn sơ và toàn bộ cơ cấu truyền động gần như phơi ra trước mắt. Nhìn từ xa, nó chẳng khác mấy một chiếc xe ngựa bị tháo càng rồi gắn thêm động cơ.

Nếu không đọc bảng thuyết minh, có lẽ nhiều người sẽ bước qua. Nhưng cỗ xe mang tên Siegfried Marcus-Wagen ấy không chỉ là một hiện vật kỹ thuật. Nó còn là chứng nhân của cuộc tranh luận kéo dài hơn một thế kỷ: Ai mới thực sự là cha đẻ của xe hơi?

Và phía sau câu hỏi ấy là một câu chuyện còn đáng suy ngẫm hơn: một nhà phát minh từng được tôn vinh như người mở đường cho ô tô chạy xăng đã bị chế độ Đức Quốc xã tìm cách xóa khỏi lịch sử.

“Cha đẻ của ô tô” không chỉ có một người

Câu hỏi “ai phát minh ra ô tô?” tưởng như có thể trả lời bằng một cái tên. Nhưng thực tế, ô tô không xuất hiện trong một khoảnh khắc duy nhất.

Từ thế kỷ XVIII, nhà phát minh người Pháp Nicolas-Joseph Cugnot đã chế tạo phương tiện ba bánh chạy bằng hơi nước để kéo pháo. Sang thế kỷ XIX, hàng loạt kỹ sư tiếp tục thử nghiệm động cơ khí, động cơ đốt trong, hệ thống đánh lửa, bộ chế hòa khí và cơ cấu truyền lực.

Mỗi người giải quyết một phần của bài toán. Vì thế, danh hiệu “chiếc ô tô đầu tiên” thay đổi tùy theo tiêu chí: phương tiện tự hành đầu tiên, xe chạy bằng động cơ đốt trong đầu tiên, xe dùng xăng đầu tiên hay chiếc ô tô hiện đại đầu tiên có thể sản xuất và sử dụng trong thực tế.

Theo cách hiểu phổ biến hiện nay, Karl Benz là người chế tạo chiếc ô tô hiện đại thực dụng đầu tiên. Năm 1885, ông hoàn thiện Benz Patent-Motorwagen, một phương tiện ba bánh được thiết kế đồng bộ giữa khung xe và động cơ, thay vì chỉ đặt máy lên một cỗ xe ngựa có sẵn.

Ngày 29/1/1886, Benz nộp đơn xin bằng sáng chế số DRP 37435 cho “phương tiện vận hành bằng động cơ khí”. Tài liệu này thường được ví như “giấy khai sinh của ô tô”. Chiếc xe sử dụng động cơ xăng một xi-lanh, bốn kỳ, công suất khoảng 0,75 mã lực và được chạy thử công khai trong năm 1886.

Hai năm sau, Bertha Benz - vợ Karl Benz - cùng hai con trai thực hiện chuyến đi đường dài từ Mannheim đến Pforzheim. Hành trình không chỉ chứng minh ô tô có thể vượt khỏi phạm vi thử nghiệm mà còn giúp phát hiện những điểm cần cải tiến, từ hệ thống phanh đến khả năng leo dốc.

Chính khả năng biến một phát minh thành phương tiện có thể sử dụng, bán ra thị trường và tiếp tục hoàn thiện khiến Karl Benz được phần lớn giới sử học công nhận là cha đẻ của ô tô hiện đại.

Nhưng trước và cùng thời với Benz, đã có những người đặt nền móng quan trọng. Siegfried Marcus là một trong số đó.

Nhà phát minh đứng sau cỗ Marcus-Wagen

Siegfried Samuel Marcus sinh năm 1831 tại Malchin, vùng Mecklenburg, sau đó ông chuyển đến Vienna và xây dựng sự nghiệp tại đây.

Ông không chỉ nghiên cứu ô tô. Marcus hoạt động trong nhiều lĩnh vực như điện báo, thiết bị điện, hệ thống đánh lửa, động cơ và dụng cụ cơ khí. Ông sở hữu rát nhiều các bằng phát minh sáng chế, được đăng ký tại nhiều quốc gia.

Đóng góp quan trọng nhất của Marcus đối với lịch sử xe hơi nằm ở việc thử nghiệm nhiên liệu lỏng, bộ chế hòa khí và hệ thống đánh lửa từ tính.

Khoảng năm 1870, ông đã lắp một động cơ đốt trong hai kỳ lên một xe đẩy đơn giản và tiến hành thử nghiệm tại Vienna. Phương tiện này thường được gọi là “Marcus-Wagen thứ nhất”, dù về hình thức và khả năng sử dụng, nó gần giống với một bệ thử động cơ có bánh xe hơn là ô tô hoàn chỉnh.

Marcus sau đó tiếp tục phát triển động cơ, bộ phận tạo hỗn hợp nhiên liệu và hệ thống đánh lửa. Những nghiên cứu ấy được đưa vào cỗ xe hiện còn trưng bày tại Bảo tàng Kỹ thuật Vienna, thường được gọi là “Marcus-Wagen thứ hai”.

Chiếc xe có động cơ xăng bốn kỳ một xi-lanh, dung tích khoảng 1,5 lít, làm mát bằng nước. Công suất đo được trong những lần kiểm tra sau này vào khoảng 0,75-0,9 mã lực. Xe nặng hơn 750 kg và chỉ đạt tốc độ khoảng 5-8 km/h trên đường bằng.

Nó không nhanh hơn so với xe ngựa, khó vận hành trên đường xấu và gần như không thể leo những đoạn dốc lớn. Nhưng bên dưới dáng vẻ thô sơ ấy là một số giải pháp đáng chú ý, gồm hệ thống đánh lửa từ tính điện áp thấp và bộ chế hòa khí dùng chổi quay để phân tán nhiên liệu vào đường nạp.

Marcus không đưa chiếc xe vào sản xuất, không xây dựng một doanh nghiệp ô tô và cũng không phát triển nó thành phương tiện thương mại. Đây là khác biệt cơ bản giữa ông và Karl Benz.

Marcus-Wagen có phải chiếc ô tô đầu tiên?

Trong nhiều thập kỷ, Marcus-Wagen thứ hai từng được giới thiệu là chiếc ô tô chạy xăng đầu tiên trên thế giới, được chế tạo vào khoảng năm 1875 hoặc 1877 - sớm hơn Benz gần một thập kỷ.

Khi xuất hiện tại triển lãm ở Vienna năm 1898, tấm biển bên cạnh xe thậm chí ghi rằng nó được chế tạo năm 1877, “mười năm trước những chiếc ô tô chạy xăng đầu tiên của Pháp và Đức”.

Nhưng nghiên cứu sau này đã làm thay đổi cách định niên đại.

Theo hồ sơ hiện vật của Bảo tàng Kỹ thuật Vienna, động cơ do hãng Märky, Bromovsky & Schulz sản xuất chỉ được chế tạo và bàn giao trong giai đoạn 1888-1889. Đây là bằng chứng quan trọng khiến phần lớn giới nghiên cứu ngày nay không còn coi cỗ xe đang được trưng bày là tiền thân có trước Benz Patent-Motorwagen.

Điều đó không phủ nhận vai trò tiên phong của Marcus. Các thử nghiệm nhiên liệu lỏng từ khoảng năm 1870, cùng những đóng góp về bộ chế hòa khí và đánh lửa, vẫn đặt ông vào hàng ngũ những người mở đường cho xe động cơ đốt trong.

Tuy nhiên, nếu đặt câu hỏi “ai chế tạo chiếc ô tô hiện đại hoàn chỉnh, được cấp bằng sáng chế và chứng minh khả năng sử dụng?”, câu trả lời hợp lý nhất vẫn là Karl Benz.

Nói cách khác, Marcus là một người tiên phong của xe hơi, nhưng không có đủ cơ sở lịch sử để thay thế Benz trong danh hiệu cha đẻ của ô tô hiện đại.

Khi một cái tên bị xóa vì nguồn gốc Do Thái

Cuộc tranh luận kỹ thuật về niên đại Marcus-Wagen vốn đã phức tạp. Nhưng từ năm 1938, nó bị kéo vào guồng máy chính trị và tư tưởng chủng tộc.

Sau khi Đức Quốc xã sáp nhập Áo, nguồn gốc Do Thái của Siegfried Marcus biến ông thành một cái tên không được phép xuất hiện trong câu chuyện về thành tựu kỹ thuật của “dân tộc Đức”.

Tượng đài Marcus tại Vienna bị dỡ bỏ. Cỗ xe của ông, được đưa vào bảo tàng dưới dạng hiện vật cho mượn từ Câu lạc bộ Ô tô Áo, cũng bị rút khỏi khu trưng bày. Thay vào vị trí đó là một bản sao chiếc xe ba bánh Benz năm 1886.

Ngày 4/7/1940, Bộ Khai sáng Nhân dân và Tuyên truyền Đức gửi một văn bản tới ban lãnh đạo Daimler-Benz. Công văn cho biết Viện Thư mục và nhà xuất bản F.A. Brockhaus đã được yêu cầu từ nay không gọi Siegfried Marcus là người sáng tạo ô tô hiện đại trong các bộ bách khoa thư. Thay vào đó, hai kỹ sư Gottlieb Daimler và Carl Benz phải được nêu tên.

Đây là bằng chứng rõ ràng cho thấy Marcus từng bị chủ động xóa tên khỏi lịch sử vì chính sách bài Do Thái.

Tuy nhiên, cần phân biệt hai vấn đề. Việc Đức Quốc xã đàn áp Marcus là sự thật lịch sử. Nhưng điều đó không đồng nghĩa mọi tuyên bố trước chiến tranh về việc ông chế tạo Marcus-Wagen từ năm 1875 đều chính xác. Các nghiên cứu hiện đại có thể đồng thời phục hồi danh dự cho Marcus và thừa nhận rằng chiếc xe còn lại được hoàn thành sau Benz Patent-Motorwagen.

Một số câu chuyện ngoại sử kể rằng, nhân viên bảo tàng đã xây tường giả trong tầng hầm để giấu Marcus-Wagen khỏi Đức Quốc xã. Đây là một chi tiết giàu kịch tính, được nhắc lại trong nhiều bài viết, nhưng tài liệu hiện vật công khai của Bảo tàng Kỹ thuật Vienna hiện chỉ xác nhận chiếc xe bị đưa khỏi khu trưng bày trong thời kỳ Quốc xã, không cung cấp chứng cứ trực tiếp nào về bức tường gạch.

Sự thận trọng ấy không làm câu chuyện bớt ám ảnh. Chỉ riêng việc một chính quyền dùng công văn hành chính để quyết định ai được phép tồn tại trong bách khoa toàn thư cũng đủ cho thấy lịch sử có thể bị chỉnh sửa như thế nào.

Những chiếc xe làm thay đổi thế giới

Marcus-Wagen không trở thành một sản phẩm thương mại. Nó không tạo ra ngành công nghiệp xe hơi và cũng không tác động trực tiếp đến quá trình sản xuất ô tô hàng loạt như các thiết kế của Benz, Daimler hay về sau là Ford.

Nhưng giá trị của cỗ xe không chỉ được đo bằng tốc độ, doanh số hoặc mức độ tiện dụng.

Nó đại diện cho giai đoạn con người bắt đầu tin rằng động cơ nhiên liệu lỏng có thể đưa phương tiện rời khỏi đường ray, không cần ngựa kéo và không phải mang theo nồi hơi cồng kềnh. Đó là bước chuyển về tư duy trước khi trở thành cuộc cách mạng công nghiệp.

Bởi vậy, câu trả lời đầy đủ cho câu hỏi “Cha đẻ của xe hơi là ai?” không chỉ là một cái tên.

Karl Benz xứng đáng được công nhận là cha đẻ của ô tô hiện đại. Gottlieb Daimler, Wilhelm Maybach và nhiều kỹ sư khác giúp động cơ tốc độ cao trở thành nguồn sức mạnh cho phương tiện. Siegfried Marcus thuộc về thế hệ tiên phong đã thử nghiệm xăng, đánh lửa và khả năng tự hành khi tương lai của ô tô còn rất mơ hồ.

Khi rời Bảo tàng Kỹ thuật Vienna, tôi ngoái nhìn Marcus-Wagen thêm một lần nữa. Điều đáng kinh ngạc nhất không phải cỗ xe từng được gọi là “ô tô đầu tiên”, cũng không phải việc tên tuổi người tạo ra nó từng bị xóa khỏi sách sử. Đó là việc một phương tiện chậm chạp, nặng nề, không nhanh hơn và cũng chưa tiện hơn xe ngựa lại chứa đựng trong mình ý niệm có thể thay đổi cả thế giới.

Và rằng lịch sử, cũng giống như một cỗ máy, chỉ vận hành đúng khi tất cả những mắt xích bị che giấu được đưa trở lại đúng vị trí của chúng.

*** Bài viết sử dụng dữ liệu từ: Mercedes-Benz Group, Hồ sơ hiện vật của Bảo tàng Kỹ thuật Vienna

Top xe Hybrid bán chạy nhất tháng 5/2026: Toyota và Honda lấn át các đối thủ

VOV.VN - Danh sách Top xe Hybrid bán chạy nhất tháng 5/2026 chủ yếu là các mẫu xe đến từ hai thương hiệu Nhật Bản - Toyota và Honda. Trong đó hai vị trí dẫn đầu lần lượt thuộc về Toyota Corolla Cross HEV với 577 xe và Honda CR-V E:HEV RS đạt 426 xe.