Trong bối cảnh cuộc xung đột giữa Mỹ và Israel với Iran đã gây xáo trộn kinh tế toàn cầu hơn một tháng qua, Iran và Trung Quốc đang tận dụng cơ hội để giải quyết một vấn đề chung liên quan đến hệ thống tài chính quốc tế. Mục tiêu chung của hai nước là từng bước chấm dứt sự thống trị của đồng USD.

Trong nhiều năm qua, cả Tehran và Bắc Kinh cho rằng Washington đã tận dụng vị thế thống trị của đồng USD trong thương mại quốc tế để gia tăng ảnh hưởng và gây sức ép đối với các đối thủ, trong đó có Iran và Trung Quốc.

Sự áp đảo của đồng USD thể hiện rõ trong thị trường dầu mỏ toàn cầu. theo ước tính năm 2023 của JPMorgan Chase, khoảng 80% giao dịch được thanh toán bằng đồng tiền này.

Trong bối cảnh Iran kiểm soát eo biển Hormuz - tuyến vận tải quan trọng trung chuyển khoảng 1/5 nguồn cung dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu - Tehran và Bắc Kinh coi đây là công cụ để thúc đẩy đồng Nhân dân tệ trở thành một lựa chọn thay thế cho đồng USD.

Theo nhiều nguồn tin, dưới cơ chế kiểm soát thực tế của Iran, các tàu thương mại khi đi qua eo biển này đang bị thu phí trung chuyển bằng đồng Nhân dân tệ. Đây được xem là minh chứng mới nhất cho sự hợp tác kinh tế ngày càng sâu rộng giữa Trung Quốc và Iran, với vai trò ngày càng lớn của đồng tiền Trung Quốc.

Hiện chưa rõ có bao nhiêu tàu đã thực hiện thanh toán bằng Nhân dân tệ, song theo Lloyd’s List, ít nhất hai tàu đã thực hiện giao dịch này tính đến ngày 25/3. Bộ Thương mại Trung Quốc tuần trước cũng thừa nhận thông tin trên trong một bài đăng trên mạng xã hội, được cho là xác nhận việc sử dụng đồng Nhân dân tệ trong thanh toán.

Trong khi đó, Đại sứ quán Iran tại Zimbabwe ngày 6/4 cho rằng đã đến lúc đưa “petroyuan” (định giá dầu mỏ bằng Nhân dân tệ) vào thị trường năng lượng toàn cầu.

Cả Iran và Trung Quốc đều chưa đưa ra bình luận chính thức về vấn đề này.

Hướng tới một trật tự tài chính “đa cực”

Theo ông Kenneth Rogoff, Giáo sư kinh tế tại Đại học Harvard và cựu kinh tế trưởng của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), động thái của Iran mang nhiều tầng ý nghĩa.

“Ở một khía cạnh, Iran muốn thể hiện sự thách thức trực tiếp đối với Mỹ, như ‘đổ thêm dầu vào lửa’. Nhưng ở khía cạnh khác, Tehran thực sự nghiêm túc trong việc ưu tiên sử dụng Nhân dân tệ nhằm tránh các lệnh trừng phạt của Mỹ và củng cố quan hệ với Trung Quốc - quốc gia đang từng bước chuyển đổi hoạt động thương mại của mình cũng như của các nước BRICS sang đồng tiền này”, ông Rogoff nhận định.

Đối với Iran và Trung Quốc, việc nâng cao vị thế của đồng Nhân dân tệ mang lại lợi ích cho cả hai bên. Việc sử dụng đồng tiền này giúp hai nước giảm thiểu tác động của các lệnh trừng phạt do Mỹ áp đặt thông qua hệ thống tài chính dựa trên đồng USD, đồng thời đơn giản hóa và giảm chi phí thương mại song phương. Điều này cũng giúp đơn giản hóa và giảm chi phí thương mại giữa hai bên, vốn đã tăng mạnh theo thỏa thuận đối tác chiến lược 25 năm được ký năm 2021.

Ông Bulent Gokay, Giáo sư quan hệ quốc tế tại Đại học Keele (Anh), bình luận rằng Iran hiểu rõ tầm quan trọng của việc thách thức vị thế thống trị tài chính của Mỹ cũng như vai trò thiết yếu của hệ thống USD và việc định giá dầu mỏ theo đồng USD (petrodollars).

Về phía Trung Quốc, động thái này phù hợp với mục tiêu xây dựng một “thế giới tài chính đa cực”, trong đó vai trò trung tâm của đồng USD được cân bằng bởi ảnh hưởng ngày càng gia tăng của các nền kinh tế mới nổi.

Hiện Trung Quốc mua hơn 80% lượng dầu xuất khẩu của Iran, thường với mức giá ưu đãi và được cho là thanh toán bằng Nhân dân tệ. Đổi lại, Iran nhập khẩu khối lượng lớn máy móc, thiết bị điện tử, hóa chất và linh kiện công nghiệp từ Trung Quốc.

Theo các công ty phân tích dữ liệu, xung đột vừa qua hầu như không làm gián đoạn dòng chảy dầu mỏ giữa hai nước. Trong hai tuần đầu của cuộc xung đột, Iran đã xuất khẩu từ 12 đến 13,7 triệu thùng dầu thô, phần lớn sang Trung Quốc.

Con đường còn nhiều thách thức

Dù đã đạt được một số tiến triển trong những năm gần đây, đặc biệt khi nhiều nền kinh tế ở Nam bán cầu gia tăng ảnh hưởng và có quan hệ căng thẳng với Washington, đồng Nhân dân tệ vẫn còn nhiều trở ngại để có thể cạnh tranh thực sự với đồng USD.

Khác với USD, Nhân dân tệ chưa được tự do chuyển đổi do các biện pháp kiểm soát vốn nghiêm ngặt của Trung Quốc, khiến các doanh nghiệp và tổ chức tài chính không thể dễ dàng trao đổi hoặc chuyển tiền xuyên biên giới.

Bên cạnh đó, sự kiểm soát chặt chẽ của chính phủ Trung Quốc đối với hệ thống tài chính, bao gồm ngân hàng trung ương, cũng làm giảm mức độ hấp dẫn của đồng tiền này do những lo ngại về tính minh bạch và sự ổn định của môi trường pháp lý.

Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), dù tỷ trọng dự trữ ngoại hối toàn cầu bằng USD đã giảm dần trong nhiều thập kỷ, đồng tiền này vẫn chiếm ưu thế tuyệt đối với 57% tổng dự trữ toàn cầu trong năm 2025, so với khoảng 20% của đồng euro và chỉ 2% của Nhân dân tệ.

Trong khi đó, theo S&P Global, chỉ khoảng 3,7% giao dịch thương mại xuyên biên giới được thanh toán bằng Nhân dân tệ vào năm 2024, tăng từ mức dưới 1% vào năm 2012.

Bà Alicia Garcia-Herrero, kinh tế trưởng khu vực châu Á - Thái Bình Dương của Natixis, nhận định việc sử dụng Nhân dân tệ tại eo biển Hormuz khó có thể “phi USD hóa” nền kinh tế toàn cầu, nhưng có thể tạo thêm áp lực và từng bước bình thường hóa các lựa chọn thay thế trong lĩnh vực năng lượng.

Theo bà, để quá trình “phi USD hóa” diễn ra sâu rộng, cần có sự tham gia của các quốc gia vùng Vịnh - những nước đã định giá dầu bằng USD từ thập niên 1970 sau khi Saudi Arabia đạt thỏa thuận sử dụng đồng tiền này để đổi lấy bảo đảm an ninh từ Mỹ.

Từng bước bào mòn vị thế của đồng USD

Theo ông Hosuk Lee-Makiyama, Giám đốc Trung tâm Kinh tế Chính trị Quốc tế châu Âu (ECIPE), ngay cả khi Trung Quốc chưa thể đạt mức độ quốc tế hóa như đồng USD, điều này cũng không ảnh hưởng nhiều đến Iran.

Hiện Trung Quốc gần như mua toàn bộ dầu của Iran, trong khi Tehran có thể nhập khẩu đầy đủ máy móc và hàng hóa công nghiệp từ Bắc Kinh.

Ông cho rằng các đồng tiền của châu Âu hay Nhật Bản trước đây không thể thay thế USD do không đáp ứng được nhu cầu nhập khẩu toàn diện của các nước sản xuất dầu. Trong khi đó, Trung Quốc hiện là “công xưởng của thế giới” với khả năng cung ứng đa dạng hàng hóa.

Ông Dan Steinbock, nhà sáng lập Difference Group, nhận định dù vị thế của USD khó thay đổi trong ngắn hạn, việc gia tăng sử dụng Nhân dân tệ có thể từng bước “bào mòn” ảnh hưởng của Mỹ trong một số lĩnh vực.

“Đây là quá trình xói mòn dần dần, thay vì một sự thay thế đột ngột”, ông Steinbock nói.

Trong khi đó, ông Kenneth Rogoff cho rằng cục diện cuối cùng sẽ phụ thuộc vào diễn biến của cuộc xung đột và hệ quả trong những năm tới.

“Nếu Iran và Trung Quốc giành được lợi thế, điều đó có thể thúc đẩy nhiều quốc gia đa dạng hóa hệ thống tài chính, tránh phụ thuộc vào đồng USD cũng như tránh các lệnh trừng phạt của Mỹ. Ngược lại, nếu Mỹ đạt được mục tiêu làm suy yếu chính quyền Iran – dù đây là kịch bản tốn kém và nhiều thách thức – điều đó có thể kéo dài thêm vai trò thống trị của đồng USD trong một thời gian nữa”, ông Rogoff nhận định.

Iran yêu cầu khoản phí 2 triệu USD cho tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz?

VOV.VN - Theo tờ NYT của Mỹ, Iran yêu cầu khoản phí 2 triệu USD cho tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz theo kế hoạch hòa bình của nước này.