Lũ quét ở Nepal cho thấy sức tàn phá của “thảm họa dây chuyền”

Một trận lũ quét thảm khốc vừa xảy ra tại miền Bắc Nepal, gần biên giới với Tây Tạng (Trung Quốc), khiến ít nhất 160 người thiệt mạng và hàng nghìn người mất tích. Số người thiệt mạng được dự báo còn tăng.

Nhiều du khách nước ngoài được cho là nằm trong số những người thiệt mạng hoặc mất tích. Bộ Du lịch Nepal cho biết 403 du khách hiện chưa thể liên lạc, trong đó có 341 người nước ngoài.

Hình ảnh được ghi lại tại hiện trường cho thấy dòng nước lũ cuồn cuộn mang theo bùn đất và đất đá quét qua các khu dân cư, cuốn theo nhà cửa và phương tiện.

Những bằng chứng ban đầu cho thấy đây có thể không phải một trận lũ quét thông thường do mưa lớn gây ra, mà là một dạng “thảm họa dây chuyền”, trong đó một hiện tượng tự nhiên kích hoạt liên tiếp các hiểm họa khác, khiến mức độ tàn phá tăng lên nhanh chóng.

Không phải một trận lũ thông thường

Các nhà điều tra đang tập trung tìm hiểu chuỗi sự kiện xảy ra trên dãy Himalaya, nơi một hiện tượng tự nhiên có thể đã kích hoạt một loạt hiện tượng khác.

Trong khoa học thiên tai, những hiện tượng như vậy được gọi là “hiểm họa dây chuyền”. Đây là quá trình một hiểm họa ban đầu trực tiếp kích hoạt các hiểm họa tiếp theo, tạo thành chuỗi phản ứng và có thể dẫn đến một thảm họa lớn hơn nhiều so với từng hiện tượng riêng lẻ.

Biến đổi khí hậu được cho là đang khiến các sông băng tan nhanh hơn tại khu vực Hindu Kush - Himalaya. Tuy nhiên, các nhà khoa học cho rằng vẫn còn quá sớm để xác định chính xác biến đổi khí hậu đã tác động như thế nào đến trận lũ ở Nepal.

Trận lũ xảy ra khoảng 8h37 sáng 26/8 (theo giờ địa phương) trên hệ thống sông Bhotekoshi có dòng chảy xiết và địa hình dốc, gần biên giới Nepal - Trung Quốc. Nước lũ sau đó tràn xuống hạ lưu qua huyện miền núi Rasuwa rồi tràn sang các huyện lân cận, trong đó có Nuwakot và Dhading.

Lượng nước đổ xuống hạ lưu được cho là rất lớn. Tại một điểm quan trắc trên sông Trishuli, mực nước được báo cáo đã tăng tới 9 m chỉ trong vòng 30 phút. Tại một số khu vực của thị trấn Nuwakot nằm trên đồi, giới chức địa phương cho biết hàng chục, thậm chí hàng trăm ngôi nhà đã bị dòng nước cuốn trôi. Cục Đường bộ Nepal cho biết ít nhất 19 cầu đường bộ và khoảng 40 km đường bị hư hỏng hoặc cuốn trôi. Một tuyến đường dài 42 km nối Betrawati với cửa khẩu Rasuwagadhi, nằm giữa Nepal và Khu tự trị Tây Tạng của Trung Quốc, cũng bị phá hủy tại nhiều điểm.

Điều gì gây ra trận lũ lớn bất thường?

Lượng mưa dường như không đủ để giải thích quy mô của trận lũ. Trước khi lũ xảy ra, khu vực bị ảnh hưởng không ghi nhận mưa lớn. Những bằng chứng đáng chú ý nhất hiện nay cho thấy nguyên nhân có thể bắt nguồn từ một vụ sạt lở lớn tại sông băng trên vùng núi cao.

Ảnh vệ tinh cho thấy một phần lớn sông băng ở độ cao khoảng 5.200 m đã tách khỏi khối băng, sau đó rơi xuống hơn 1.200 m vào thung lũng bên dưới.

Hiện tượng này dường như đã tạo ra một trận lở tuyết băng và đá với quy mô rất lớn, mạnh đến mức tạo ra tín hiệu địa chấn.

Tuy nhiên, câu hỏi quan trọng là làm thế nào vụ sạt lở này lại tạo ra một khối lượng nước và đất đá khổng lồ di chuyển với tốc độ cao? Một trong những lời giải thích thuyết phục nhất hiện nay đến từ cơ quan phụ trách thủy văn của Nepal. Ảnh vệ tinh dường như cho thấy khối băng và đất đá từ vụ sạt lở đã chặn dòng sông, tạo thành một con đập tạm thời, cách biên giới Nepal - Tây Tạng khoảng 20 km về phía thượng nguồn.

Nước có thể đã tích tụ phía sau “đập” tạm thời này. Khi khối chắn bị vỡ, một lượng nước lớn bất ngờ đổ xuống hạ lưu.

Khi một hiểm họa kích hoạt hiểm họa khác

Thảm họa tại Nepal cho thấy vì sao những sự kiện thiên tai dây chuyền đặc biệt khó dự báo, chuẩn bị ứng phó và giảm thiểu thiệt hại.

Trận lũ có thể đã hình thành từ nhiều mắt xích liên tiếp. Một vụ sạt lở băng và đá trên núi cao tạo ra dòng vật chất khổng lồ. Khối vật chất này tràn xuống sông, có thể chặn dòng chảy và tạm thời giữ lại một lượng nước lớn. Khi điểm chắn bị vỡ, nước cùng đất đá bất ngờ đổ xuống hạ lưu, gây ra hoặc làm gia tăng sức tàn phá của trận lũ.

Các thông tin ban đầu cũng cho thấy dòng sạt lở có thể đã cuốn theo nước, đá và trầm tích trên đường di chuyển, khiến nó ngày càng trở nên nguy hiểm hơn.

“Hiểm họa dây chuyền” khác với “hiểm họa kép”, trong đó nhiều hiện tượng nguy hiểm xảy ra đồng thời hoặc kết hợp với nhau nhưng không nhất thiết hiện tượng này kích hoạt hiện tượng kia. Với hiểm họa dây chuyền, mối quan hệ nhân quả giữa các hiện tượng mới là yếu tố then chốt.

Những chuỗi hiện tượng như vậy cũng có thể ngày càng mạnh hơn khi lan truyền. Một hiểm họa bắt đầu ở khu vực hẻo lánh có thể kích hoạt một hiểm họa khác với sức tàn phá lớn hơn, gây ảnh hưởng tới người dân ở cách đó rất xa.

Trong trường hợp Nepal, bản thân hiểm họa cũng có thể thay đổi hình thái trong quá trình lan truyền. Một vụ sạt lở băng và đá trên núi cao cuối cùng có thể biến thành dòng lũ chứa đầy đất đá khi nó tràn vào khu dân cư.

Cần nhìn xa hơn từng loại thiên tai riêng lẻ

Kết luận cuối cùng về nguyên nhân thảm họa tại Nepal vẫn chưa được đưa ra và trình tự chính xác dẫn đến trận lũ sẽ được làm rõ hơn trong những ngày tới. Tuy nhiên, vụ việc đã cho thấy thách thức rộng hơn đối với công tác quản lý rủi ro thiên tai. Từ trước đến nay, các loại hiểm họa thường được phân loại và đánh giá riêng biệt, chẳng hạn như cháy rừng, lũ lụt hay sạt lở đất.

Tuy nhiên hiểm họa dây chuyền không dễ xếp vào những nhóm riêng biệt. Để quản lý hiệu quả, cần xác định không chỉ nơi các hiểm họa riêng lẻ có thể xảy ra mà còn phải hiểu cách một hiểm họa có thể kích hoạt hoặc làm gia tăng mức độ nghiêm trọng của một hiểm họa khác.

Cơ quan Quản lý Khẩn cấp Quốc gia Australia cảnh báo rằng xu hướng xảy ra đồng thời và liên tiếp nhiều loại thiên tai sẽ tiếp diễn, thậm chí gia tăng trong nhiều trường hợp.

Theo các chuyên gia, cần hiểu rõ hơn những chuỗi hiểm họa như vậy có thể hình thành như thế nào tại từng địa phương. Chẳng hạn, những trận bão mạnh kèm lũ lụt từng xảy ra tại khu vực Otways, bang Victoria, hồi tháng 1/2026 cho thấy một hiện tượng thời tiết cực đoan có thể kéo theo nhiều rủi ro khác.

Việc nhận diện rõ các mối liên hệ này sẽ giúp đánh giá rủi ro chính xác hơn, từ đó nâng cao khả năng chuẩn bị và ứng phó với thiên tai.

Điều gì gây ra dòng lũ kinh hoàng ở Nepal?

VOV.VN - Các nhà khoa học cho rằng một vụ sạt lở lớn liên quan đến băng và đá có thể đã gây ra dòng lũ dữ dội quét qua Nepal và Tây Tạng, trong khi khả năng do mưa lớn được đánh giá thấp.