Nga - Ukraine biến tác chiến điện tử thành vũ khí, Mỹ lo mất lợi thế

Tầm quan trọng của tác chiến điện tử

Một cuộc chiến điện tử vô hình đang diễn ra ác liệt ngay giữa tâm điểm xung đột Nga - Ukraine. Moscow và Kiev đang đẩy mạnh các hoạt động gây nhiễu, đánh lừa tín hiệu liên lạc và bảo vệ hệ thống thông tin của mình ở quy mô chưa từng có. Cùng với đó, hai bên liên tục phát triển công nghệ tác chiến điện tử mới, buộc quân đội Mỹ và các nước phương Tây phải nỗ lực thu hẹp khoảng cách về năng lực.

Đầu năm nay, hai tên lửa đạn đạo của Nga lao đi với tốc độ siêu thanh, hướng tới một cơ sở quan trọng của chính phủ Ukraine tại thủ đô Kiev. Tuy nhiên, sau khi bị tín hiệu vô tuyến tác động, các tên lửa này đã chệch hướng và rơi xuống sông Dnipro, con sông dài khoảng 2.200 km chảy qua Ukraine.

Cũng trong khoảng thời gian đó, các ứng dụng định vị trên nhiều điện thoại tại Kiev hiển thị vị trí người dùng ở tận Peru. Đây là hệ quả của hoạt động giả mạo tín hiệu GPS do Night Watch, một đơn vị tác chiến điện tử chuyên biệt của Ukraine, thực hiện. Đơn vị này tuyên bố đã làm chệch hướng các tên lửa Nga bằng hệ thống Lima.

Lầu Năm Góc đang tăng cường đầu tư vào các công nghệ mới nhằm bắt kịp năng lực của Lima. Hệ thống này được triển khai trên khắp Ukraine để gây nhiễu các tín hiệu định vị và điều khiển mà tên lửa, bom dẫn đường và máy bay không người lái (UAV) Nga sử dụng.

“Đây là kỷ nguyên mới của tác chiến phổ tần”, Trung tá Matt Sherburne, người đứng đầu bộ phận phát triển năng lực tác chiến điện tử của Lục quân Mỹ, nói với Wall Street Journal.

Tác chiến điện tử không phải lĩnh vực mới. Tuy nhiên, sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, phương Tây đã giảm mức độ chú trọng đối với năng lực này. Cuộc xung đột Nga - Ukraine đã khiến các nước phương Tây nhận ra tầm quan trọng của việc kiểm soát phổ điện từ trên chiến trường, đặc biệt khi các cuộc tấn công bằng UAV ngày càng trở thành phương thức tác chiến chủ đạo.

Trên phạm vi toàn cầu, tác chiến điện tử cũng ngày càng giữ vai trò quan trọng trong các chiến dịch quân sự. Trong cuộc xung đột liên quan tại Iran, Mỹ lần đầu triển khai EA-37B Compass Call, dòng máy bay tác chiến điện tử mới được thiết kế để gây nhiễu và làm gián đoạn các hệ thống thông tin, liên lạc của đối phương.

Cuộc chiến giành quyền kiểm soát tín hiệu

Tác chiến điện tử (EW), còn được gọi là tác chiến phổ tần, tập trung vào việc phát hiện, xác định vị trí, gây nhiễu hoặc đánh lừa các tín hiệu mà đối phương sử dụng, đồng thời bảo vệ hệ thống liên lạc trước những biện pháp can thiệp tương tự.

Các hệ thống tác chiến điện tử có thể phát tín hiệu mạnh nhằm lấn át, làm gián đoạn hoặc giả mạo tín hiệu của đối phương. Theo một thiếu tá thuộc đơn vị Night Watch, người sử dụng biệt danh “Alchemist” (Nhà giả kim), hệ thống Lima có thể phát tín hiệu trong phạm vi khoảng 193 km, làm chệch hướng UAV, tên lửa và bom dẫn đường.

Night Watch cho biết đã sử dụng Lima để làm chệch hướng các tên lửa đạn đạo Nga nhắm vào khu vực Dnipro bằng cách phát tín hiệu định vị vệ tinh giả. Những tín hiệu này khiến hệ thống dẫn đường của tên lửa xác định sai vị trí, buộc vũ khí đi lệch khỏi quỹ đạo dự kiến.

Lima đang trở thành một lớp phòng thủ ngày càng quan trọng trong mạng lưới phòng không của Ukraine. Trong bối cảnh Nga gia tăng các cuộc tấn công tầm xa, khả năng vô hiệu hóa vũ khí bằng biện pháp điện tử giúp Kiev giảm bớt sự phụ thuộc vào các tên lửa đánh chặn có chi phí cao, vốn thường xuyên thiếu hụt.

Tháng 11/2025, Night Watch tuyên bố đã sử dụng tác chiến điện tử để đánh chặn thành công tên lửa siêu thanh Kinzhal của Nga. Các sĩ quan của đơn vị cho biết Lima phát tín hiệu định vị giả về phía tên lửa, khiến vũ khí chuyển hướng. Theo mô tả của họ, tên lửa sau đó vỡ tan do chịu áp lực lớn khi di chuyển ở tốc độ cực cao. Nga hiện chưa xác nhận thông tin này.

Việc xác định chính xác nguyên nhân đôi khi rất khó khăn. Hơn nữa, gây nhiễu tín hiệu cũng tiềm ẩn rủi ro, bởi vũ khí mất khả năng định vị chính xác có thể chệch hướng và rơi xuống khu vực dân sự. Trong một số trường hợp, hệ thống Lima còn gây nhiễu hoạt động của chính các UAV Ukraine.

Dù còn những hạn chế, hiệu quả của tác chiến điện tử vẫn được đánh giá là đáng kể. Một sĩ quan thuộc Lực lượng Hệ thống Không người lái Ukraine cho biết Lima vô hiệu hóa từ 70% đến 95% số UAV điều khiển bằng vô tuyến được phát hiện trong khu vực hoạt động của đơn vị.

Nhu cầu ngày càng tăng từ chính phủ, cảnh sát, lực lượng vũ trang và Vệ binh Quốc gia Ukraine cũng cho thấy vai trò ngày càng lớn của các hệ thống tác chiến điện tử. Công ty December1 của Ukraine hiện bán ra hàng nghìn thiết bị tác chiến điện tử tầm xa và thiết bị phục vụ tiền tuyến mỗi tháng, tăng mạnh so với mức chỉ vài chục chiếc vào năm 2024. Tháng 7/2025, December1 sản xuất khoảng 400 hệ thống Damba mỗi tháng. Giám đốc điều hành công ty nói rằng sản lượng sau đó đã tăng lên khoảng 1.000 hệ thống mỗi tháng và có thể đạt 2.000 chiếc.

Hồi chuông cảnh tỉnh đối với Mỹ

Trong các cuộc chiến trước đây, Lầu Năm Góc đã giảm đầu tư phát triển năng lực tác chiến điện tử khi đối đầu với các lực lượng có vũ khí công nghệ thấp tại Afghanistan và Iraq. Hiện giờ cuộc xung đột Nga - Ukraine đã trở thành hồi chuông cảnh tỉnh, buộc Washington phải nhìn nhận lại tầm quan trọng của lĩnh vực tác chiến điện tử.

Nga và Ukraine đã sử dụng UAV điều khiển qua cáp quang, cho phép truyền dữ liệu giữa phương tiện và người điều khiển mà không phụ thuộc vào liên kết vô tuyến thông thường. Hai bên đồng thời phát triển UAV tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI), có khả năng tự nhận diện, khóa mục tiêu và thực hiện đòn tấn công mà không cần duy trì tín hiệu điều khiển liên tục từ người vận hành. Nga cũng triển khai các máy bay không người lái (UAV) có khả năng phát hiện tín hiệu điện từ, bao gồm sóng vô tuyến, để xác định vị trí lực lượng Ukraine.

Tuy nhiên, mỗi giải pháp đều có những hạn chế riêng. Liên lạc bằng laser bị ảnh hưởng bởi điều kiện thời tiết và đòi hỏi đường truyền phù hợp. Trong khi đó, UAV điều khiển bằng cáp quang bị hạn chế về tốc độ và khả năng cơ động do phải kéo theo dây cáp.

Nga liên tục nâng cấp công nghệ để vượt qua hệ thống gây nhiễu

Trong bối cảnh giao tranh tiếp diễn, đơn vị Night Watch của Ukraine đang liên tục tìm cách duy trì lợi thế trong cuộc đối đầu về tác chiến điện tử.

Mỗi khi thu hồi được một vũ khí hoặc UAV của đối phương bị vô hiệu hóa nhờ các biện pháp can thiệp vào hệ thống dẫn đường, nhân viên của đơn vị đều kiểm tra kỹ thiết bị để tìm hiểu công nghệ được sử dụng và xác định phương án đối phó.

Tuy nhiên, quân đội Nga tiếp tục điều chỉnh thiết kế để đối phó với những cải tiến của Ukraine. Theo thông tin được công bố, số lượng ăng-ten trên một số hệ thống đã tăng từ 4 lên 8, sau đó là 16 và hiện lên tới 32 chiếc. Mỗi lần nâng cấp đều đặt ra thách thức mới đối với năng lực gây nhiễu của Lima.

Tác chiến điện tử không thể thay thế hoàn toàn các hệ thống tên lửa đánh chặn Patriot. Việc Nga vẫn có thể sử dụng tên lửa đạn đạo xuyên thủng mạng lưới phòng không của Kiev trong năm nay cho thấy những giới hạn của phương thức phòng thủ này.

Dù vậy, tác chiến điện tử có lợi thế đáng kể về chi phí và khả năng triển khai. Các hệ thống này thường rẻ hơn nhiều so với tên lửa đánh chặn, trong khi nguồn cung có thể được mở rộng nhanh chóng để đáp ứng nhu cầu chiến trường.

UAV Nga ngày càng lợi hại, phương Tây chạy đua phát triển vũ khí đánh chặn

VOV.VN - Các loại UAV của Nga ngày càng tinh vi và lợi hại hơn, buộc phương Tây phải tìm cách phát triển vũ khí đánh chặn mới.