Nước cờ của Iran khi đề xuất hòa giải Saudi Arabia - Houthi

Đề xuất của Iran về việc hỗ trợ đối thoại giữa Saudi Arabia và lực lượng Houthi tại Yemen đang thu hút sự chú ý khi xung đột tại quốc gia Trung Đông này tiếp tục leo thang, kéo theo hàng loạt cuộc tấn công gây thương vong lớn trên lãnh thổ Saudi Arabia.

Động thái ngoại giao của Tehran diễn ra trong bối cảnh các lực lượng được Riyadh hậu thuẫn đẩy mạnh chiến dịch quân sự chống Houthi, trong khi Iran vẫn đang đối mặt với cuộc chiến với Mỹ và Israel cùng những sức ép kinh tế ngày càng lớn. Theo giới phân tích, đề xuất của Iran không chỉ nhằm hạ nhiệt tình hình Yemen mà còn phục vụ những mục tiêu chiến lược rộng hơn tại khu vực.

Iran thúc đẩy đối thoại giữa lúc chiến sự leo thang

Ngày 11/10, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi có cuộc điện đàm với người đồng cấp Saudi Arabia, Hoàng thân Faisal bin Farhan Al Saud. Đây là cuộc tiếp xúc công khai đầu tiên giữa lãnh đạo ngoại giao hai nước kể từ khi Houthi gia tăng các cuộc tấn công nhằm vào Saudi Arabia.

Theo hãng thông tấn nhà nước Saudi Arabia, hai bên đã thảo luận về tình hình leo thang căng thẳng trong khu vực và những nỗ lực nhằm giảm xung đột. Bộ Ngoại giao Iran cũng xác nhận nội dung cuộc trao đổi.

Trong cuộc điện đàm, Ngoại trưởng Araghchi cảnh báo việc tiếp tục sử dụng biện pháp quân sự để giải quyết xung đột Yemen có nguy cơ khiến tình hình trở nên phức tạp hơn, đồng thời bày tỏ sẵn sàng hỗ trợ thúc đẩy đối thoại giữa Saudi Arabia và các bên tại Yemen.

Ngày 12/10, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei tiếp tục khẳng định lập trường này, nhấn mạnh Tehran không mong muốn xung đột tiếp diễn giữa hai quốc gia Hồi giáo và kêu gọi các bên giải quyết bất đồng thông qua đối thoại.

Iran từ lâu ủng hộ lực lượng Houthi hiện kiểm soát thủ đô Sanaa và nhiều khu vực khác của Yemen. Houthi cũng là một thành phần trong mạng lưới lực lượng đồng minh của Iran tại Trung Đông, thường được gọi là “trục kháng chiến”.

Trong khi đó, Saudi Arabia từ năm 2015 đã dẫn đầu liên minh quân sự hỗ trợ chính phủ Yemen được quốc tế công nhận trong cuộc chiến chống Houthi. Mặc dù Riyadh và Tehran đã khôi phục quan hệ ngoại giao năm 2023, những bất đồng liên quan đến an ninh khu vực vẫn chưa được giải quyết triệt để.

Đề xuất đối thoại lần này được đưa ra khi chiến sự Yemen leo thang mạnh. Ngày 4/10, lực lượng trung thành với chính phủ Yemen được quốc tế công nhận tuyên bố phát động chiến dịch quân sự mang tên “Bình minh Yemen”, nhằm giành lại những khu vực do Houthi kiểm soát, trong đó có thủ đô Sanaa.

Với sự hậu thuẫn của Saudi Arabia, các lực lượng chính phủ Yemen tuyên bố đạt được những bước tiến tại khu vực gần eo biển Bab al-Mandeb, tuyến hàng hải chiến lược kết nối Biển Đỏ với vịnh Aden. Tuy nhiên, các tuyên bố về diễn biến chiến trường hiện rất khó được kiểm chứng độc lập.

Đáp trả, Houthi gia tăng các cuộc tấn công bằng tên lửa và phương tiện bay không người lái (UAV) nhằm vào các sân bay, cơ sở năng lượng và những mục tiêu khác trên lãnh thổ Saudi Arabia.

Các cuộc tấn công nhằm vào sân bay quốc tế King Khalid tại Riyadh trong hai ngày 10 và 11/10 khiến tổng cộng 14 người thiệt mạng và hơn 300 người bị thương, trong đó có nhiều công dân nước ngoài. Hoạt động hàng không thương mại, kinh doanh và trường học tại thủ đô Saudi Arabia cũng bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Tính toán chiến lược của Tehran

Theo giới phân tích, đề xuất thúc đẩy đối thoại giữa Saudi Arabia với Houthi không đơn thuần xuất phát từ mong muốn giảm căng thẳng tại Yemen. Tehran có thể đang tìm cách củng cố vị thế ngoại giao và tạo điều kiện cho một thỏa thuận an ninh khu vực rộng hơn.

“Iran đang tìm cách biến vấn đề Yemen từ một gánh nặng quân sự thành lợi thế ngoại giao”, chuyên gia an ninh Trung Đông Andreas Krieg thuộc King's College London (Anh) nhận định.

Theo ông Krieg, Tehran nhận thấy Saudi Arabia đang gặp nhiều khó khăn trong nỗ lực đẩy lùi lực lượng Houthi, đặc biệt tại các khu vực chiến lược như Taiz và eo biển Bab al-Mandeb, bất chấp việc Riyadh tăng cường chiến dịch quân sự.

Trong bối cảnh đó, việc Ngoại trưởng Araghchi đề xuất hỗ trợ đàm phán có thể giúp Iran thể hiện vai trò của một bên có khả năng đóng góp vào giải pháp cho cuộc khủng hoảng mà chính Tehran cũng có ảnh hưởng đáng kể.

Bà Negar Mortazavi, chuyên gia cấp cao tại Trung tâm Chính sách Quốc tế có trụ sở ở Washington, cho rằng Iran đang tìm cách khẳng định mình là một bên không thể thiếu trong tiến trình xây dựng một thỏa thuận an ninh rộng hơn tại Trung Đông.

“Mục tiêu chính trị lớn hơn của Tehran là thúc đẩy một thỏa thuận không tấn công lẫn nhau giữa một bên là Iran cùng các lực lượng đồng minh và bên còn lại là Mỹ cùng các đối tác khu vực”, bà Mortazavi nói. Theo bà, một thỏa thuận như vậy sẽ đòi hỏi chấm dứt giao tranh trên nhiều mặt trận, bao gồm Yemen và Lebanon, thay vì chỉ giới hạn trong cuộc xung đột giữa Mỹ và Iran.

Một yếu tố khác được giới phân tích nhấn mạnh là những tính toán của chính Saudi Arabia.

Theo ông Krieg, Riyadh ngày càng không thoải mái với sự phụ thuộc vào Washington trong các vấn đề an ninh, đặc biệt khi Mỹ chưa sẵn sàng can dự sâu hơn vào cuộc chiến Yemen. Saudi Arabia cũng không muốn một lần nữa phụ thuộc quá nhiều vào Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE). Điều này tạo cơ hội để Iran chứng minh rằng đối thoại trực tiếp với Tehran có khả năng mang lại những kết quả mà các quan hệ đối tác an ninh truyền thống của Saudi Arabia chưa đạt được.

Bên cạnh yếu tố chính trị và an ninh, những tính toán kinh tế cũng đóng vai trò quan trọng. Iran hiện chịu sức ép đáng kể từ lệnh phong tỏa của Mỹ, trong khi các quốc gia vùng Vịnh đang từng bước khôi phục hoạt động xuất khẩu năng lượng về mức trước chiến tranh.

“Nếu có thể giúp Saudi Arabia tìm được lối thoát khỏi cuộc xung đột Yemen, Tehran sẽ có thêm lợi thế trong các cuộc đàm phán liên quan đến eo biển Hormuz, việc nới lỏng các biện pháp trừng phạt và các thỏa thuận an ninh khu vực”, ông Krieg nhận định

Giới hạn ảnh hưởng của Iran đối với Houthi

Mặc dù Tehran có quan hệ chặt chẽ với Houthi, giới chuyên gia cảnh báo không nên đánh giá quá cao khả năng Iran chi phối các quyết định của lực lượng này.

Theo ông Krieg, Houthi không đơn thuần là một lực lượng nhận chỉ đạo từ Iran mà có những mục tiêu chính trị và quân sự riêng. Những bước tiến gần đây trên chiến trường Yemen cũng khiến lực lượng này tin rằng họ đang có lợi thế lớn hơn trên bàn đàm phán.

Vì vậy, dù có thể thúc đẩy đối thoại và góp phần kiềm chế căng thẳng, Iran khó có thể buộc Houthi từ bỏ những khu vực đã giành quyền kiểm soát quanh cảng Mokha và eo biển Bab al-Mandeb. Đây là trở ngại đáng kể đối với nỗ lực hòa giải của Tehran, bởi ngay cả khi Iran và Saudi Arabia đạt được thỏa thuận, giao tranh vẫn có thể tiếp diễn nếu Houthi không chấp nhận các điều kiện liên quan đến lãnh thổ, vị thế chính trị và lợi ích an ninh của mình.

Theo bà Mortazavi, thông điệp mà Tehran muốn gửi tới các nước trong khu vực là những vấn đề an ninh có mối liên hệ chặt chẽ và không thể giải quyết riêng rẽ. Iran cho rằng Saudi Arabia khó có thể bảo đảm an ninh lâu dài nếu Tehran và các lực lượng đồng minh vẫn tiếp tục chịu sức ép quân sự và kinh tế.

Điều gì quyết định thành bại của chiến dịch Bình minh Yemen?

VOV.VN - Chiến dịch Bình minh Yemen đã tạo ra những bước tiến ban đầu, nhưng thành bại sẽ còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố.