Các nhà ngoại giao am hiểu tiến trình đàm phán cho rằng kế hoạch 15 điểm nhằm chấm dứt xung đột với Iran mà Tổng thống Donald Trump đề cập thực chất dựa trên một đề xuất do nhóm đàm phán Mỹ đưa ra từ gần một năm trước.

Khuôn khổ này từng là nền tảng cho các cuộc thương lượng vào cuối tháng 5/2025, ngay trước khi tiến trình đổ vỡ sau các cuộc không kích của Israel nhằm vào chương trình hạt nhân của Iran.

Kế hoạch 15 điểm - bình mới rượu cũ?

Dù Nhà Trắng chưa công bố chi tiết nội dung, nhiều nhà ngoại giao cho rằng kế hoạch hiện tại không có nhiều thay đổi đáng kể so với bản cũ vốn từng bị Iran bác bỏ. Việc kế hoạch có thể chỉ là phiên bản “làm mới” của đề xuất từng bị Iran từ chối cho thấy chính quyền Mỹ chưa thực sự nghiêm túc với các cuộc đàm phán sắp tới, hoặc ông Trump đang tìm cách tạo dựng hình ảnh về tiến triển ngoại giao nhằm trấn an thị trường tài chính sau những tuyên bố cứng rắn trước đó.

Thực tế, chính quyền Tehran đã cáo buộc ông Trump cố tình phát đi tín hiệu “đàm phán tích cực” để ổn định thị trường, sau khi tuyên bố hoãn kế hoạch tấn công cơ sở năng lượng Iran trong 5 ngày nhằm chờ khả năng đạt được “15 điểm đồng thuận”.

Tổng thống Trump trước đó khẳng định các cuộc trao đổi “rất tốt và hiệu quả” đã mang lại tiến triển trong hai ngày gần đây, song Iran phủ nhận việc có các cuộc tiếp xúc trực tiếp, ngoài những trao đổi gián tiếp liên quan đến việc khôi phục đàm phán.

Theo một số nhà ngoại giao, nhiều nội dung trong kế hoạch 15 điểm từ năm 2025 hiện đã trở nên lỗi thời, đặc biệt khi sau đó đã có thêm các vòng đàm phán trong năm 2026 và chương trình hạt nhân của Iran – nhất là các cơ sở làm giàu urani đã bị phá hủy đáng kể sau các cuộc không kích của Mỹ.

Nội dung gây tranh cãi

Bản đề xuất năm 2025 được phía Mỹ mô tả như một “bảng điều khoản” chứa nhiều điều kiện mà Iran khó chấp nhận.

Trong đó, Mỹ đề xuất chỉ dỡ bỏ các lệnh trừng phạt liên quan đến hạt nhân, thay vì toàn bộ hệ thống trừng phạt, bao gồm cả những biện pháp liên quan đến nhân quyền. Đồng thời, Iran sẽ bị hạn chế sử dụng nguồn tiền thu được từ việc nới lỏng trừng phạt, đặc biệt không được đầu tư vào chương trình tên lửa đạn đạo.

Kế hoạch cũng yêu cầu Iran phải chuyển toàn bộ kho urani ra khỏi lãnh thổ, giảm mức làm giàu xuống 3,67%, vô hiệu hóa các cơ sở làm giàu urani trong vòng một tháng và dừng hoạt động các máy ly tâm.

Đổi lại, Mỹ đề xuất hỗ trợ phát triển một chương trình hạt nhân dân sự mới cho Iran, với cơ sở nhiên liệu đặt ngoài lãnh thổ và chịu sự giám sát của các cơ quan quốc tế.

Một điểm đáng chú ý khác là ý tưởng thành lập một liên danh làm giàu urani khu vực, với sự tham gia của Mỹ, Iran và các quốc gia vùng Vịnh như Các tiểu vương quốc Arab (UAE), Qatar và Saudi Arabia.

So với thời điểm năm 2025, bối cảnh hiện tại đã biến động sâu sắc. Chương trình hạt nhân của Iran, đặc biệt là các cơ sở làm giàu urani đã bị tổn thất nghiêm trọng sau các đợt không kích của Mỹ.

Đồng thời, xung đột không còn giới hạn ở vấn đề hạt nhân, mà đã mở rộng sang an ninh hàng hải, năng lượng và cấu trúc quyền lực khu vực.

Eo biển Hormuz – nơi trung chuyển khoảng 20% nguồn cung năng lượng toàn cầu đã trở thành một trong những điểm nóng then chốt. Các quốc gia Vùng Vịnh hiện không chỉ quan tâm đến vấn đề hạt nhân, mà còn yêu cầu Iran đưa ra cam kết về tự do hàng hải và thỏa thuận không dùng vũ lực.

Trong khi đó, Iran nhiều khả năng sẽ ưu tiên yêu cầu Mỹ cam kết không tiếp tục các hành động quân sự, một điều khoản khó có thể đạt được trong bối cảnh thiếu lòng tin sâu sắc giữa hai bên.

Vai trò trung gian và triển vọng đàm phán

Pakistan đang nổi lên như một địa điểm tiềm năng cho các cuộc đàm phán mới khi Thủ tướng Shehbaz Sharif xác nhận sẵn sàng làm trung gian. Đồng thời, có thông tin cho rằng Phó Tổng thống Mỹ JD Vance có thể tham dự, một động thái được kỳ vọng giúp trấn an Iran do ông được xem là thận trọng với xung đột.

Tuy nhiên, ngay cả khi các cuộc tiếp xúc được nối lại, phạm vi vấn đề cần giải quyết đã mở rộng đáng kể, khiến việc đạt được một thỏa thuận toàn diện trở nên khó khăn hơn nhiều so với trước đây.

Cuộc xung đột với Iran cũng làm lộ rõ những bất đồng trong nội bộ các nước công nghiệp phát triển. Tại cuộc họp của nhóm G7 ở Paris, nhiều quốc gia như Pháp, Đức, Italy, Anh, Canada và Nhật Bản được cho là không ủng hộ chiến dịch quân sự nhằm vào Iran, mà coi đây là hành động không cần thiết và thiếu cơ sở pháp lý.

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio dự kiến tham dự cuộc họp, nơi vấn đề Iran sẽ trở thành tâm điểm tranh luận, phơi bày rõ hơn sự khác biệt trong cách tiếp cận giữa Mỹ và các đồng minh.

Nhìn tổng thể, việc tái sử dụng một kế hoạch cũ trong một bối cảnh đã thay đổi căn bản khiến triển vọng đạt được đột phá ngoại giao trở nên mong manh. Khi các vấn đề không còn giới hạn ở chương trình hạt nhân mà lan rộng sang an ninh khu vực, năng lượng và lòng tin chiến lược, bất kỳ thỏa thuận nào cũng sẽ đòi hỏi những nhượng bộ lớn từ cả hai phía.

Mỹ đề xuất kế hoạch 15 điểm chấm dứt xung đột với Iran

VOV.VN - Mỹ được cho là đã gửi đề xuất 15 điểm tới Iran nhằm kết thúc chiến sự, trong khi Tổng thống Mỹ khẳng định các cuộc tiếp xúc đang đạt kết quả tích cực.