Yemen thành mặt trận mới trong vòng xoáy chiến sự Trung Đông

Yemen hiện chứng kiến đợt giao tranh nghiêm trọng nhất kể từ năm 2022, thời điểm một thỏa thuận ngừng bắn do Liên Hợp Quốc làm trung gian giúp chấm dứt 8 năm chiến tranh khiến hàng chục nghìn người thiệt mạng.

Trong tuần này, lực lượng thuộc Chính phủ Yemen được quốc tế công nhận đã mở các cuộc phản công nhằm vào lực lượng Houthi. Giao tranh đặc biệt dữ dội tại các tỉnh Taiz, al-Bayda và al-Jawf, trong đó al-Jawf được coi là một trong những cửa ngõ chính dẫn tới thủ đô Sanaa hiện do Houthi kiểm soát.

Phía Houthi tuyên bố đã đẩy lùi một số đợt tiến công của lực lượng chính phủ, đồng thời tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào Saudi Arabia - quốc gia hậu thuẫn Chính phủ Yemen.

Căng thẳng bắt đầu tăng mạnh từ tháng 7, sau khi lực lượng chính phủ tuyên bố tiến hành một cuộc tấn công vào sân bay Sanaa do Houthi kiểm soát, khiến một máy bay từ Iran không thể hạ cánh. Tình hình đặc biệt leo thang vào tuần trước khi Houthi mở một chiến dịch lớn, tìm cách tiến qua phía Tây tỉnh Taiz và miền Nam Hodeidah, hướng tới thành phố cảng al-Makha, còn gọi là Mocha, và eo biển Bab al-Mandeb trên Biển Đỏ.

Trong giai đoạn mới của cuộc chiến, Chính phủ Yemen được quốc tế công nhận đặt mục tiêu giành lại Sanaa từ lực lượng Houthi được Iran hậu thuẫn. Cả hai bên cũng đang cạnh tranh quyết liệt nhằm kiểm soát khu vực quanh eo biển Bab al-Mandeb. Tuyến đường biển này ngày càng có ý nghĩa chiến lược trong bối cảnh Iran hạn chế đáng kể hoạt động qua eo biển Hormuz, một trong những tuyến vận chuyển dầu khí quan trọng nhất thế giới.

Theo giới phân tích, lực lượng trung thành với Chính phủ Yemen hiện có nguồn lực tốt hơn bất cứ giai đoạn nào trước đây của cuộc xung đột. Tuy nhiên, một chiến thắng nhanh chóng vẫn khó xảy ra.

“Đây nhiều khả năng sẽ là một cuộc chiến kéo dài hơn là một chiến dịch chớp nhoáng”, ông Mohammed al-Basha, nhà phân tích người Mỹ gốc Yemen và là người sáng lập Basha Report - một công ty tư vấn rủi ro tại Mỹ - nhận định.

Nỗ lực thay đổi thế cân bằng

Theo các chuyên gia, mục tiêu của Chính phủ Yemen là giành lại quyền kiểm soát toàn bộ đất nước sau nhiều năm nội chiến và tình trạng quyền lực bị chia cắt. Đầu năm nay, chính phủ đã giành lại một số khu vực ở miền Nam Yemen từ Hội đồng Chuyển tiếp miền Nam (STC), lực lượng ly khai được Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) hậu thuẫn. Diễn biến này tạo thêm động lực để chính phủ chuyển trọng tâm sang Houthi.

Ông Mahjoob Zweiri, Giáo sư chính trị Trung Đông tại Đại học Qatar, cho rằng chính quyền trung ương hiện kiểm soát nhiều khu vực hơn, trong khi số lượng các lực lượng vũ trang hoạt động độc lập trên thực địa đã giảm.

Sau khi STC thất thế, Chính phủ Yemen tập trung xây dựng hình ảnh các lực lượng chống Houthi như một khối thống nhất, dưới một hệ thống chỉ huy quân sự chung, thay cho tình trạng chia rẽ kéo dài nhiều năm.

Dù vậy, ông al-Basha đánh giá Houthi vẫn là một “lực lượng quân sự đáng gờm” và sẽ chống trả quyết liệt thay vì nhanh chóng chấp nhận thất bại. Nếu bị đẩy lùi khỏi những khu vực hiện kiểm soát, Houthi có thể rút về các vùng cao nguyên ở phía Bắc, gồm Saada, Hajjah, Sanaa và các tỉnh lân cận.

Theo ông al-Basha, kịch bản này có thể tạo nên một chiến tuyến rõ ràng hơn về mặt địa lý, với vùng lõi phía Bắc do Houthi kiểm soát đối đầu với các khu vực thuộc quyền kiểm soát của Chính phủ Yemen và các đồng minh.

Khủng hoảng khu vực tạo chất xúc tác

Cuộc chiến giữa Mỹ - Israel với Iran, cùng các vụ tấn công của Iran và lực lượng đồng minh nhằm vào các nước vùng Vịnh, đã tạo ra một môi trường mới để Chính phủ Yemen được Saudi Arabia hậu thuẫn gia tăng sức ép đối với Houthi.

Theo Giáo sư Zweiri, tại khu vực đang xuất hiện quan điểm ngày càng rõ rằng vai trò của các lực lượng vũ trang phi nhà nước cần phải được thu hẹp. Xu hướng này cũng tác động trực tiếp tới những gì đang diễn ra tại Yemen. Ông cho rằng Chính phủ Yemen hiện có điều kiện thuận lợi hơn để thay đổi thế cân bằng vốn tồn tại trong nhiều năm.

Nhà phân tích chính trị Saudi Arabia Khaled Batarfi nhận định cuộc đối đầu giữa Mỹ, Israel và Iran là một trong những yếu tố quan trọng nhất làm thay đổi cục diện.

“Cuộc đối đầu có sự tham gia của Mỹ, Israel và Iran đã làm thay đổi giá trị chiến lược của Yemen. Houthi không còn chỉ hoạt động trong khuôn khổ cuộc nội chiến Yemen. Lực lượng này đã chứng minh khả năng và ý chí kết nối chiến trường Yemen với an ninh Biển Đỏ, vận tải biển quốc tế và cơ sở hạ tầng năng lượng của khu vực”, ông Batarfi nói.

Những vụ Houthi tấn công lãnh thổ Saudi Arabia gần đây, khiến hàng chục người bị thương, càng làm tăng mức độ nghiêm trọng của tình hình. Theo ông Batarfi, các cuộc tấn công này có nguy cơ một lần nữa biến xung đột từ cuộc đối đầu nội bộ Yemen thành một cuộc khủng hoảng an ninh trực tiếp giữa Saudi Arabia và Houthi. Tuy nhiên, ngay cả khi cuộc đối đầu rộng lớn hơn liên quan tới Iran được giải quyết hoặc hạ nhiệt, xung đột Saudi Arabia - Houthi chưa chắc sẽ chấm dứt.

“Yemen vẫn có một cuộc chiến chưa được giải quyết, với những động lực lãnh thổ và yêu cầu chính trị riêng”, ông al-Basha nhận định.

Saudi Arabia và Iran dường như vẫn duy trì một mức độ hiểu biết nhất định nhằm tránh đối đầu trực tiếp. Tuy nhiên, các lực lượng vũ trang thân Iran, trong đó có Houthi, vẫn có thể phối hợp để gây sức ép quân sự và chính trị lên Riyadh. Theo ông al-Basha, Houthi có thể khiến Saudi Arabia phải chịu những tổn thất đáng kể nếu phối hợp các cuộc tấn công tầm xa bằng tên lửa và drone, ngay cả trong trường hợp lực lượng này phải đối mặt với sức ép ngày càng lớn trên bộ.

Trong những năm gần đây, ưu tiên của Saudi Arabia là tránh quay trở lại một cuộc chiến không có hồi kết tại Yemen. Tuy nhiên, các cuộc tấn công trực tiếp nhằm vào cơ sở dân sự và hạ tầng năng lượng của nước này có thể làm thay đổi tính toán của Riyadh.

“Không một quốc gia nào có thể chấp nhận chứng kiến các cuộc tấn công không ngừng vào lãnh thổ của mình”, ông Batarfi nói.

Trong khi đó, Iran đang phải tập trung nguồn lực cho cuộc chiến với Mỹ nên khả năng tăng cường hỗ trợ cho Houthi bị hạn chế. Dù vậy, theo ông al-Basha, Tehran nhiều khả năng vẫn tiếp tục cung cấp linh kiện tên lửa, drone, nhiên liệu tinh chế và một số mặt hàng khác cho lực lượng này.

Cuộc chiến giành quyền kiểm soát eo biển Bab al-Mandeb

Một mục tiêu quan trọng khác của Chính phủ Yemen được quốc tế công nhận là giành quyền kiểm soát chắc chắn đối với eo biển Bab al-Mandeb. Theo Giáo sư Zweiri, Iran đang sử dụng Houthi để biến eo biển này thành một công cụ gây sức ép. Vì vậy, một trong những mục tiêu của chiến dịch quân sự hiện nay là đưa tuyến hàng hải chiến lược này trở lại dưới quyền kiểm soát của chính quyền trung ương Yemen. Đây cũng là một phần lý do Saudi Arabia ủng hộ chiến dịch.

Tầm quan trọng của Bab al-Mandeb đối với hoạt động xuất khẩu dầu của Saudi Arabia càng tăng kể từ khi Iran bắt đầu hạn chế tàu thuyền qua eo biển Hormuz sau khi chiến tranh giữa Mỹ - Israel và Iran nổ ra.

Trong khi chính phủ muốn kiểm soát Bab al-Mandeb, Houthi cũng tìm cách mở rộng ảnh hưởng về phía tuyến hàng hải quan trọng trên Biển Đỏ. Ông al-Basha cho rằng lực lượng này đã chứng minh có đủ năng lực hỏa lực để đe dọa tàu thương mại và tàu quân sự trên Biển Đỏ, Vịnh Aden và một phần Biển Arab. Trong tương lai, Houthi thậm chí có thể tìm cách thu phí đối với tàu thuyền qua khu vực, tương tự cách Iran đang thực hiện quanh eo biển Hormuz.

“Nếu cả Hormuz và Bab al-Mandeb cùng bị gián đoạn nghiêm trọng, hậu quả sẽ vượt xa Yemen hay Saudi Arabia. Khi đó, đây sẽ trở thành một vấn đề lớn đối với an ninh năng lượng và thương mại quốc tế”, ông Batarfi cảnh báo.

Nguy cơ một cuộc chiến kéo dài và tốn kém

Nhiều chuyên gia cho rằng diễn biến hiện nay đang hướng Yemen tới một cuộc chiến quy mô lớn hơn trong những ngày tới. Theo ông Ahmed Nagi, chuyên gia cấp cao về Yemen tại Nhóm Khủng hoảng Quốc tế, chính phủ Yemen đang ở vị thế mạnh hơn bất cứ thời điểm nào trước đây và xem vòng giao tranh này là cơ hội để củng cố vị thế cũng như giành thêm lãnh thổ từ Houthi.

Đây cũng là lần đầu tiên lực lượng chính phủ cùng lúc chiến đấu trên nhiều mặt trận, mở nhiều hướng tiến công chống Houthi và chuyển từ thế phòng thủ sang chủ động tiến công. Theo ông Nagi, các lực lượng chính phủ hiện phối hợp tốt hơn và được tiếp cận các loại vũ khí hiện đại hơn so với những vòng giao tranh trước.

Tuy nhiên, ưu thế đó không đồng nghĩa với một chiến thắng nhanh chóng. Ông al-Basha cho biết một số người ban đầu từng dự đoán Yemen có thể diễn biến theo “kịch bản Syria”, tức hệ thống phòng thủ của Houthi nhanh chóng tan rã giống như chính quyền Tổng thống Bashar al-Assad sụp đổ sau chiến dịch tiến công chớp nhoáng tháng 12/2024. Nhưng theo ông, thực tế có thể gần với “kịch bản Sudan” hơn, khi hai khối kiểm soát những vùng lãnh thổ tương đối rõ ràng đối đầu với nhau trong một cuộc xung đột kéo dài và tốn kém.

Iran tung "quân bài" Biển Đỏ, kéo Houthi vào cuộc đối đầu với Mỹ

VOV.VN - Iran được cho là đã yêu cầu lực lượng Houthi chuẩn bị phong tỏa Biển Đỏ nếu Mỹ tấn công mạng lưới điện của nước này. Kịch bản này có thể khiến hai tuyến vận chuyển năng lượng chiến lược của Trung Đông cùng lúc rơi vào khủng hoảng.