Vùng Vịnh chấp nhận “bình thường mới” ở eo biển Hormuz?

Các nước sản xuất năng lượng ở Vùng Vịnh đang dần đi đến kết luận rằng việc Iran kiểm soát eo biển Hormuz có thể trở thành trạng thái lâu dài, gây gián đoạn hoạt động xuất khẩu dầu khí của khu vực và nguồn cung năng lượng toàn cầu. Điều khiến họ lo ngại là phương án thay thế, tức quay trở lại chiến tranh, sẽ còn tồi tệ hơn.

Tình thế này cho thấy cuộc chiến đã khiến Iran trở nên cứng rắn hơn, đồng thời đẩy một khu vực có vai trò đặc biệt quan trọng đối với an ninh năng lượng toàn cầu vào thế không có lựa chọn tốt để đối phó.

Các nước Arab vùng Vịnh không hài lòng với thỏa thuận đang được xem xét nhằm mở lại Hormuz, trong đó có khả năng chính thức hóa quyền kiểm soát của Iran đối với tàu thuyền qua eo biển. Tuy vậy, họ vẫn coi đây là phương án tốt hơn so với việc Mỹ và Iran tiếp tục đối đầu quân sự, vốn có thể đe dọa trực tiếp cơ sở hạ tầng năng lượng của khu vực.

Các cuộc đàm phán về thỏa thuận, kỳ vọng khôi phục vận tải qua Hormuz, đã đình trệ gần đây. Iran yêu cầu giảm sức ép tài chính và cấm tàu chiến Mỹ, Israel đi qua eo biển, trong khi Mỹ bác bỏ việc để Tehran áp đặt hạn chế hàng hải.

Giá dầu ngày 10/8 tăng trở lại, với dầu Brent giao dịch quanh 87 USD/thùng.

Vùng Vịnh ngày càng khó tìm đường vòng

Hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz đã bị gián đoạn do các cuộc tấn công của Iran kể từ khi bản ghi nhớ đạt được hồi tháng 6 giữa Washington và Tehran nhằm mở lại tuyến hàng hải và từng bước chấm dứt chiến tranh đổ vỡ vào tháng trước.

Nỗ lực của các nước vùng Vịnh nhằm vượt vòng phong tỏa cũng gặp nhiều trở ngại. Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) cho biết 4 tàu của nước này đã bị Iran tấn công trong tuần qua khi tìm cách đi qua eo biển Hormuz. Saudi Arabia, dù có đường ống dẫn dầu sang Biển Đỏ, cũng bị lực lượng Houthi ở Yemen tấn công vào tuyến này.

Ai Cập cũng trở thành mục tiêu của một vụ tấn công bằng máy bay không người lái nhằm vào tàu chở khí tại cảng Damietta, cho thấy rủi ro không chỉ giới hạn ở Hormuz.

Vì vậy, các nước xuất khẩu năng lượng trong khu vực, vốn giữ vai trò then chốt đối với nguồn cung toàn cầu, đang phải đối mặt với một giai đoạn kéo dài của tình trạng “vừa chiến tranh vừa hòa bình”, trong đó Iran sử dụng khả năng chi phối hoạt động vận chuyển năng lượng của các nước này như một đòn bẩy chiến lược.

Ông Umer Karim, nhà nghiên cứu về an ninh vùng Vịnh tại Đại học Birmingham, nhận định “các nước Arab vùng Vịnh hiện không thể bảo đảm hoàn toàn an toàn và tự do hàng hải tại eo biển Hormuz và buộc phải chấp nhận nhượng bộ ở mức độ nhất định. Ông cũng cho rằng Iran dường như đang tìm cách mở rộng kiểm soát không chỉ eo biển Hormuz mà cả những hoạt động thương mại và xuất khẩu dầu khí liên quan.

Lượng dầu qua Hormuz giảm mạnh

Số liệu của Kpler, công ty cung cấp dữ liệu về thị trường hàng hóa, cho thấy lượng dầu thô xuất khẩu qua eo biển Hormuz đã giảm xuống khoảng 2,2 triệu thùng/ngày trong tuần qua, từ mức khoảng 8,5 triệu thùng/ngày một tháng trước. Xuất khẩu dầu của Iran cũng giảm một nửa chỉ trong một tuần, xuống còn 47.000 thùng/ngày. Trước khi xung đột nổ ra, khoảng 20 triệu thùng dầu và các sản phẩm dầu mỏ được vận chuyển qua eo biển này mỗi ngày.

Giá dầu hiện thấp hơn đáng kể so với mức đỉnh ghi nhận trong giai đoạn giao tranh dữ dội nhất hồi mùa xuân, một phần nhờ nhu cầu tại Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ và châu Âu ở mức thấp. Tuy nhiên, lượng dầu dự trữ toàn cầu hiện thấp hơn thời điểm chiến tranh bắt đầu, giảm hơn 400 triệu thùng trong 6 tháng qua. Điều đó đồng nghĩa thị trường dầu mỏ có ít dư địa hơn để ứng phó nếu xảy ra một cú sốc mới hoặc nhu cầu năng lượng tăng đột biến.

Iran hiện đang cân nhắc thỏa thuận nhằm từng bước mở lại eo biển Hormuz nhưng đưa ra nhiều điều kiện. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmail Baghaei ngày 10/8 tuyên bố tuyến hàng hải chiến lược này sẽ chưa được mở lại cho đến khi Mỹ chấm dứt và khắc phục hậu quả từ những hành động mà Tehran coi là gây hấn, trong đó có việc phong tỏa các cảng của Iran. Lập trường này cho thấy ngay cả một thỏa thuận tối thiểu cũng sẽ khó đạt được, chưa kể những vấn đề phức tạp hơn như chương trình hạt nhân của Iran.

Các nước vùng Vịnh cũng dường như đã chuẩn bị cho khả năng bất kỳ thỏa thuận nào với Iran cũng không thể giải quyết những vấn đề mà họ coi là mối đe dọa an ninh chính, trong đó có chương trình tên lửa của Tehran và việc Iran hỗ trợ các lực lượng vũ trang đồng minh trong khu vực.

Không dễ thay thế Hormuz

Với vùng Vịnh, nguy cơ lớn hơn là xung đột tiếp tục leo thang và kéo dài, khiến dòng năng lượng bị gián đoạn nghiêm trọng hơn, đồng thời làm các nhà đầu tư và du khách nước ngoài e ngại. Các quốc gia trong khu vực đã bắt đầu tính đến nhiều phương án giảm phụ thuộc vào eo biển Hormuz, trong đó có mở rộng các tuyến đường ống tới Biển Đỏ và Vịnh Oman hay tăng đầu tư vào các cơ sở dự trữ để có thể vận chuyển nhiều dầu hơn trong những giai đoạn tình hình ổn định và đưa dầu tới các kho ở nước ngoài.

Trong khi đó, các nhà sản xuất năng lượng tìm cách vận chuyển lượng dầu có thể qua Hormuz bằng cách đi gần bờ biển Oman và tắt thiết bị phát tín hiệu vị trí của tàu.

UAE từng kết hợp cả phương án vận chuyển dầu bằng đường ống xuyên sa mạc và tìm cách đưa tàu đi qua eo biển Hormuz. Kết quả là đến giữa năm nay, nước này đã khôi phục xuất khẩu dầu về mức trước chiến tranh. Tuy nhiên, những thành quả này đang bị bào mòn bởi các cuộc tấn công của Iran. Công ty dầu khí quốc doanh Adnoc của UAE cho biết trong số 16 tàu của công ty bị tấn công kể từ khi chiến tranh bắt đầu, có 4 tàu bị tên lửa hoặc máy bay không người lái đánh trúng chỉ trong tuần qua.

Dù có các tuyến thay thế, ông Eric Alter - Hiệu trưởng Học viện Ngoại giao Anwar Gargash ở Abu Dhabi, cho rằng chúng chưa đủ để vô hiệu hóa khả năng Iran phong tỏa eo biển Hormuz. Các cuộc tấn công của Houthi vào tàu Saudi Arabia và vụ tấn công bằng drone ở Ai Cập cũng cho thấy các tuyến thay thế này cũng rất dễ bị tổn thương.

“Bình thường mới”?

Iran nhiều lần cảnh báo sẽ tấn công cơ sở năng lượng tại vùng Vịnh nếu Mỹ leo thang quân sự, và gần đây tiếp tục đưa ra cảnh báo tương tự. Giới chức khu vực cũng thừa nhận cơ sở năng lượng và các công trình cung cấp nước của họ dễ bị tấn công và nhiều khả năng trở thành những mục tiêu quan trọng của Iran nhằm gây sức ép lên Mỹ.

Bà Ellen Wald, chuyên gia cấp cao tại Hội đồng Đại Tây Dương, nhận định một thỏa thuận ngắn hạn nhằm mở lại eo biển Hormuz có thể giúp hoạt động vận chuyển năng lượng của các nước vùng Vịnh được cải thiện, nhưng không thể loại bỏ mối đe dọa.

Sau 5 tháng xung đột, việc các nước vùng Vịnh mong muốn tìm cách tăng lưu lượng tàu qua Hormuz là điều dễ hiểu. Tuy nhiên, việc trao cho Iran quyền kiểm soát tàu thuyền ra vào eo biển, dù chỉ trên cơ sở “tạm thời”, cũng không giải quyết được những vấn đề lớn hơn và vẫn khiến các nước vùng Vịnh phụ thuộc vào Tehran.

Vì vậy, điều đang hình thành tại Hormuz có thể không đơn thuần là một giải pháp tạm thời mà là một “bình thường mới”, trong đó Iran giữ vai trò chi phối đối với một trong những tuyến vận chuyển năng lượng quan trọng nhất thế giới. Các nước vùng Vịnh không mong muốn thực tế này, nhưng trong lựa chọn giữa chấp nhận một mức độ kiểm soát của Tehran và nguy cơ một cuộc chiến mới đe dọa trực tiếp cơ sở hạ tầng năng lượng, phương án thứ nhất đang được xem là ít tệ hơn.

“Yết hầu” Hormuz thành con bài của Iran, tàu chiến Mỹ bị đặt trước lằn ranh đỏ

VOV.VN - Iran tuyên bố sẽ ngăn các tàu chiến của Hải quân Mỹ đi qua eo biển Hormuz như một phần của thỏa thuận nhằm mở lại tuyến hàng hải chiến lược này, qua đó thúc đẩy mục tiêu hạn chế sự hiện diện quân sự kéo dài hàng thập kỷ của Mỹ tại Vịnh Ba Tư.