“Yết hầu” Hormuz thành con bài của Iran, tàu chiến Mỹ bị đặt trước lằn ranh đỏ

Lời đe dọa của Iran về ngăn chặn tàu chiến Mỹ đi qua Hormuz cho thấy ảnh hưởng ngày càng gia tăng của phe cứng rắn trong Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), lực lượng từ lâu chủ trương loại bỏ sự hiện diện quân sự của Mỹ khỏi khu vực. Dù hứng chịu những tổn thất quân sự đáng kể, giới lãnh đạo Iran hiện xem các cuộc đàm phán nhằm chấm dứt cuộc chiến kéo dài 6 tháng là cơ hội để thúc đẩy mục tiêu làm suy giảm vai trò của Mỹ tại Vịnh Ba Tư.

Ý định của Iran khi đưa ra một loạt yêu cầu cứng rắn

Các quan chức Iran công khai đưa ra tuyên bố trên trong bối cảnh Tehran đang đàm phán với Oman, quốc gia nằm ở bờ phía nam eo biển và đóng vai trò trung gian trong các cuộc thảo luận. Mỹ đã thông báo với phía trung gian rằng Washington sẽ không chấp nhận bất kỳ hạn chế nào do Iran áp đặt đối với hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz, cũng như không chấp nhận việc Tehran thu phí đối với hoạt động giao thông tại đây. Đây là một trong những bất đồng lớn giữa Washington và Tehran khiến việc đạt được thỏa thuận bị trì hoãn.

Các nhà phân tích và cựu chỉ huy quân sự cấp cao nhận định Iran khó có khả năng ngăn Hải quân Mỹ tiến vào Vịnh Ba Tư nếu Washington quyết định đưa tàu chiến qua eo biển Hormuz. Hồi tháng 4/2026, trong thời điểm giao tranh diễn ra ác liệt, Lầu Năm Góc từng điều hai tàu khu trục mang tên lửa dẫn đường đi qua tuyến hàng hải chiến lược này.

Tuy nhiên, việc đưa ra các yêu cầu cứng rắn có thể là cách Iran thăm dò lập trường của Tổng thống Donald Trump, trong đó đặt ra câu hỏi liệu ông sẽ lựa chọn tái khởi động chiến sự hay tìm kiếm một giải pháp ngoại giao để giảm căng thẳng, ngay cả khi điều đó đồng nghĩa với việc chưa lập tức phản đối nỗ lực của Iran nhằm hạn chế khả năng tiếp cận Vịnh Ba Tư của Mỹ.

Dù Tổng thống Trump lựa chọn phương án nào, “kết quả cơ bản vẫn sẽ là Iran nắm quyền kiểm soát thực tế đáng kể đối với eo biển này”, ông Jonathan Panikoff, cựu quan chức tình báo cấp cao của Mỹ nhận định.

Một quan chức Mỹ cho biết chính quyền Tổng thống Trump chỉ chấp nhận thỏa thuận về eo biển Hormuz nếu Iran không thu phí và không ngăn cản bất kỳ bên nào tiếp cận tuyến hàng hải này. Quan chức này cũng lưu ý, các tuyến hàng hải được thiết lập theo thỏa thuận, nếu có, sẽ chỉ mang tính tạm thời.

Một quan chức Mỹ khác cho biết Washington sẽ dỡ bỏ lệnh phong tỏa các cảng của Iran nếu Tehran mở lại eo biển Hormuz và không đặt ra bất kỳ trở ngại nào đối với hoạt động hàng hải.

Trước đó hôm 6/8, ông Trump nói rằng tình hình hiện nay “có phần bỏ ngỏ” do lệnh phong tỏa của Mỹ. Tổng thống Mỹ thừa nhận Iran “luôn có thể bắn phá, sở hữu vũ khí hoặc thả thủy lôi”; chỉ cần một quả thủy lôi còn sót lại cũng có thể gây rủi ro, bởi không ai muốn đưa những tàu chiến trị giá hàng tỷ USD vào vùng biển có nguy cơ va phải thủy lôi.

Bản ghi nhớ ông Trump ký với Iran hồi tháng 6 cũng nhằm mục tiêu mở lại eo biển Hormuz, tạo điều kiện cho các cuộc đàm phán sâu rộng hơn và hướng tới chấm dứt xung đột. Tuy nhiên, thỏa thuận đã đổ vỡ sau khi Mỹ cáo buộc Iran tấn công các tàu thuyền nhằm khẳng định quyền kiểm soát đối với eo biển chiến lược này.

Theo các quan chức, dự thảo thỏa thuận về Hormuz sẽ tạm thời thiết lập một làn hàng hải dành cho tàu đi vào, nằm gần phía Iran và một làn dành cho tàu đi ra, nằm gần phía Oman. Tuy nhiên, thỏa thuận vẫn cần được các lãnh đạo cấp cao của Iran phê chuẩn.

Thỏa thuận nếu được thông qua có thể giúp khơi thông dòng chảy năng lượng qua eo biển Hormuz và giảm áp lực đối với nền kinh tế toàn cầu. Tuy nhiên, các quốc gia Arab xuất khẩu năng lượng ở Vịnh Ba Tư vẫn lo ngại thỏa thuận có thể trao cho Iran quyền chi phối lâu dài đối với tuyến hàng hải vốn giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với nền kinh tế của họ.

Tàu chiến Mỹ bị đặt trước lằn ranh đỏ

Các nhà ngoại giao Iran, dưới sức ép từ Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), cho rằng cần có thêm những bước đi cụ thể để bảo đảm eo biển được mở cửa hoàn toàn, trong đó có việc nới lỏng các lệnh trừng phạt đối với ngành dầu mỏ và dỡ bỏ lệnh phong tỏa của Mỹ đối với các cảng biển Iran.

Theo một báo cáo của hãng tin Fars (Iran), ngoài tàu Mỹ, tàu Israel cũng sẽ bị cấm đi qua eo biển Hormuz. Lệnh cấm này có thể được mở rộng đối với các tàu hoặc hàng hóa có liên quan đến những hành động chống lại các lực lượng dân quân đồng minh của Iran trong khu vực. Báo cáo cũng cho biết các quốc gia từng gây thiệt hại cho Iran sẽ phải bồi thường trước khi được phép đưa tàu qua eo biển.

Fars cho biết chính phủ và quân đội Iran sẽ chịu trách nhiệm quản lý hoạt động hàng hải và giao thông qua eo biển. Những điều khoản này được cho là đã được đưa vào một dự thảo luật đang được Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran xem xét.

Ông Ali Vaez, Giám đốc dự án Iran tại Crisis Group, một tổ chức tập trung vào giải quyết xung đột, cho rằng, việc cấm tàu chiến là một trong những yêu cầu trọng tâm của Tehran.

“Việc Iran nắm quyền kiểm soát nhằm tạo ra công cụ để ngăn các tàu thuyền đối địch tiếp cận khu vực”, ông Vaez nói.

Các bên trung gian cho biết thỏa thuận giữa Iran và Oman không bao gồm những điều khoản được Fars đề cập. Tuy nhiên, họ vẫn coi trọng các yêu sách của Tehran sau khi giới chức Iran chuyển những đề xuất này tới các bên trung gian Arab. Theo các bên trung gian, động thái này đã làm phức tạp thêm các cuộc đàm phán và cho thấy IRGC muốn chấm dứt quyền tự do lưu thông hiện nay qua eo biển Hormuz.

Nếu Iran giành được quyền kiểm soát đáng kể đối với eo biển Hormuz, điều này có thể làm phức tạp hàng loạt lợi ích kinh tế và các thỏa thuận an ninh tại khu vực Vịnh. Thông thường, khoảng 20% lượng dầu mỏ toàn cầu được vận chuyển qua eo biển Hormuz, cùng với lượng khí tự nhiên hóa lỏng trị giá hàng chục tỷ USD mỗi năm từ Qatar. Dubai cũng phụ thuộc đáng kể vào hoạt động vận tải biển qua cảng Jebel Ali, một trung tâm hàng hải quan trọng nằm gần eo biển.

Sự hiện diện của Mỹ đang suy giảm

Sự hiện diện thường trực của Hải quân Mỹ tại vùng Vịnh bắt đầu từ năm 1971, khi Washington tiếp quản một căn cứ của Anh tại Bahrain và sau đó phát triển nơi này thành sở chỉ huy Hạm đội 5. Trong những thập kỷ gần đây, quy mô hiện diện quân sự của Mỹ tại khu vực tiếp tục mở rộng, với khoảng 30.000 binh sĩ đồn trú tại các căn cứ ở Kuwait, Saudi Arabia, Qatar và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE).

Các cuộc tấn công của Iran nhằm vào những cơ sở này đã buộc Lầu Năm Góc phải tái bố trí lực lượng và tăng cường sử dụng các căn cứ ít bị đe dọa hơn bên ngoài vùng Vịnh. Sự thay đổi đó cho thấy xung đột đã tác động đáng kể đến cách Mỹ bố trí lực lượng và triển khai sức mạnh quân sự trong khu vực.

“Trên thực tế, Iran đã ngăn chặn Mỹ tăng cường khả năng triển khai sức mạnh quân sự hiệu quả”, bà Rosemary Kelanic, Giám đốc Chương trình Trung Đông tại tổ chức Defense Priorities, người phản đối sự hiện diện quân sự của Mỹ tại Trung Đông nhấn mạnh.

Ngay từ đầu cuộc xung đột, Iran đã tuyên bố mở ra một kỷ nguyên mới, trong đó nước này sẽ kiểm soát eo biển Hormuz. Giới lãnh đạo Iran coi quyền kiểm soát tuyến hàng hải chiến lược này là một phần quan trọng trong bảo đảm an ninh quốc gia, bên cạnh chương trình hạt nhân và năng lực tên lửa.

Iran cũng thành lập một cơ quan chính phủ mang tên Cơ quan Quản lý Eo biển Vịnh Ba Tư, đồng thời yêu cầu các chủ tàu đăng ký với cơ quan này và đóng phí bảo hiểm để được phép đi qua eo biển. Mỹ đã áp đặt các biện pháp trừng phạt đối với cơ quan này và cảnh báo sẽ trừng phạt những hãng vận tải biển thực hiện giao dịch với tổ chức trên.

Mặc dù Washington bác bỏ tuyên bố rằng Iran kiểm soát eo biển Hormuz, trong phần lớn thời gian xung đột, Hải quân Mỹ chỉ thỉnh thoảng đưa tàu chiến vào Vịnh Ba Tư và chủ yếu thực hiện các nhiệm vụ ngắn hạn. Các hãng vận tải thương mại cũng tỏ ra thận trọng khi đi qua điểm nghẽn hàng hải chiến lược này nếu không có bảo đảm rằng Iran sẽ không tấn công. Hệ quả là hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz nhìn chung đã bị đình trệ nghiêm trọng.

Phe cứng rắn tại Tehran khẳng định Iran sẽ thực thi các yêu sách của mình. Mohsen Rezaei, cựu chỉ huy IRGC và là cố vấn của Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei, hôm thứ Năm tuyên bố Tehran sẽ không cho phép mở các tuyến hàng hải thay thế đi qua eo biển.

Các quan chức vùng Vịnh thừa nhận thỏa thuận được đề xuất có thể trao cho Tehran quyền kiểm soát đáng kể đối với eo biển Hormuz và quyền kiểm soát này có nguy cơ trở thành lâu dài. Tuy nhiên, họ cho rằng đây vẫn là phương án khả thi nhất trong bối cảnh hiện nay, khi IRGC đã cho thấy khả năng sẵn sàng gây sức ép tối đa lên các đồng minh của Washington trong khu vực.

Các quốc gia vùng Vịnh đang nghiên cứu những phương án giảm phụ thuộc vào eo biển Hormuz, trong đó có mở rộng hệ thống đường ống dẫn dầu tới Biển Đỏ và Vịnh Oman, đồng thời tăng cường đầu tư vào các kho dự trữ dầu ở nước ngoài. Tuy nhiên, giới chức khu vực cho rằng nếu không đạt được một thỏa thuận hòa bình đáng tin cậy, những phương án thay thế này vẫn khó có thể ngăn IRGC nhắm mục tiêu vào cơ sở hạ tầng năng lượng của họ.

Xung đột Mỹ - Iran tạo hiệu ứng domino, Ukraine chịu ảnh hưởng

VOV.VN - Xung đột Mỹ - Iran đang tạo hiệu ứng domino tới chiến trường Ukraine khi kho tên lửa đánh chặn của Mỹ suy giảm, khiến Kiev đối mặt áp lực ngày càng lớn trước các đòn tập kích của Nga.