"Cơn lốc" đô thị hóa ở Đồng Nai và nỗi trăn trở giữ "nếp nhà"

Đó cũng là nhiệm vụ trọng tâm của Đồng Nai nhằm thực hiện hiệu quả Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Nhịp sống hiện đại hối hả cùng tốc độ đô thị hóa nhanh chóng khiến nhiều giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số tại Đồng Nai đang đứng trước ranh giới mong mong giữa "sinh tồn" và "mai một". Khi các nghệ nhân am tường bí quyết gia truyền dần về với tổ tiên, người trẻ lại mải miết với sinh kế mới, bài toán giữ "nếp nhà", giữ tiếng cồng chiêng đang trở nên nhức nhối hơn bao giờ hết.

Thu nhập ít ỏi không kéo nổi người trẻ về khung cửi

Đồng Nai hiện có trên 4,42 triệu người, là địa phương đông dân thứ 3 cả nước. Trong đó, có gần 422.000 người thuộc 37 thành phần dân tộc thiểu số cùng sinh sống như: X’tiêng, M’nông, Tày, Nùng, Chăm… Mỗi dân tộc mang theo một kho tàng di sản độc đáo, từ nghề đan gùi, dệt thổ cẩm, ủ rượu cần cho đến các vũ điệu dân gian, tiếng trống, tiếng cồng chiêng.

Đặc biệt, kỹ thuật chế biến rượu cần của người X'tiêng; tập quán giã gạo chày tay của người X’tiêng, M'nông tại Đồng Nai vừa được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Thế nhưng những năm gần đây, về lại các thôn, bản vùng sâu, vùng xa của thành phố, hình ảnh quen thuộc gắn liền với không gian văn hóa bản địa đang ngày càng thưa thớt. Tiếng lách cách bên khung dệt thổ cẩm, tiếng cồng chiêng ngân vang bên lửa trại hay cảnh bà con quây quần bên vò rượu cần đượm vị lá rừng giờ đây trở thành điều hiếm hoi.

Áp lực mưu sinh khiến lớp trẻ không còn mấy mặn mà với nghề truyền thống. Điểu Lá, người có uy tín ở xã Bom Bo, TP. Đồng Nai ngậm ngùi: "Bây giờ con cháu đi làm công ty hết chứ không muốn làm nghề truyền thống. Mình muốn truyền nghề mà nó không chịu học. Mất đi cái giá trị bản sắc của dân tộc mình, buồn lắm chứ! Nhưng lớp trẻ không chịu theo thì biết làm sao bây giờ!".

Khảo sát thực tế cho thấy, để hoàn thành một chiếc gùi nhỏ phải mất tới 2 ngày ròng rã, đôi tay rớm máu vì gai cào, nhưng giá bán ra lại chẳng bằng chiếc giỏ nhựa ngoài chợ.

Một tấm thổ cẩm dệt làm khăn quàng cổ tốn tới 3 tuần tỉ mỉ mới hoàn thành, song giá chỉ chừng 200.000 – 300.000 đồng. Còn ủ một vò rượu cần chuẩn vị phải mất ít nhất 6 tháng nhưng giá thành thu về không đáng bao nhiêu.

Bà Thị Đố (39 tuổi), ở xã Bom Bo, TP. Đồng Nai trải lòng, thu nhập từ vài tấm thổ cẩm không đủ sức kéo người trẻ quay lại bên khung cửi: "Thu nhập thấp quá nên con cháu không mặn mà. Chúng chỉ thích đi học rồi làm công việc khác thôi. Mấy đứa nhỏ cứ bảo: “Đan mấy cái này lâu lắm mẹ ơi. Tụi con phải đi làm việc khác mới có tiền nuôi sống gia đình”.

Thiếu nguyên liệu và nguy cơ mất dần "kho báu sống"

Bên cạnh bài toán kinh tế, sự suy giảm diện tích rừng tự nhiên cùng quá trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng đã vô tình cắt đứt nguồn nguyên liệu gắn liền với các nghề truyền thống của dân tộc.

Theo các nghệ nhân, những loại vỏ, lá, rễ cây rừng dùng để nấu nước nhuộm sợi thủ công giờ đây cực kỳ khó tìm. Vùng trồng bông biến mất, quy trình tách hạt, se sợi thủ công không còn, người dệt bắt buộc phải mua sợi công nghiệp từ nơi khác.

Với nghề đan lát, cây mây và lồ ô cũng dần cạn kiệt. Để có nguyên liệu, người dân phải đặt mua từng dây mây với giá lên tới 30.000 đồng/dây.

Ngay cả nghề nấu rượu cần truyền thống của người X’tiêng cũng lao đao vì tìm đủ các loại lá rừng ủ men chuẩn vị là điều vô cùng vất vả.

Đáng lo ngại hơn, nhiều nghệ nhân am tường bí quyết gia truyền qua đời mang theo cả kỹ thuật dệt vải, bí quyết ủ men lá rừng, đan gùi… mà chưa kịp truyền dạy trọn vẹn. Nỗi lo "đứt gãy thế hệ" khiến những người cao niên không khỏi đau đáu.

Bà Thị Hơ, một người dân luôn đau đáu với văn hóa dân tộc trăn trở: "Mình dạy cái này cho con cháu mình sau này, để con mình truyền tới cháu, cháu để truyền cho chắt. Sợ nó mất cái phong tục mình hồi xưa, rồi biết kiếm đâu ra? Ai dạy cho mình cái hồi xưa mấy còn cái thứ phong tục của mình? Người bây giờ ai mà dạy cho mình cái phong tục mình nữa”.

Đối với việc lưu giữ tiếng cồng, tiếng chiêng của dân tộc X’tiêng, M’nông, khó khăn cũng tương tự khi những nghệ nhân lớn tuổi đã già yếu, còn lớp trẻ lại không mấy mặn mà.

Cánh chim đầu đàn và khát vọng hồi sinh di sản

Đứng trước nguy cơ mai một làng nghề, những người con tâm huyết của núi rừng vẫn luôn đau đau tìm lời giải để bảo tồn và phát huy giá trị bản sắc.

Nhận thấy nguy cơ thất truyền, bà Thị Dôn (xã Tân Hưng, TP. Đồng Nai) đã đứng ra thành lập Tổ dệt ấp Lồ Ô từ năm 2010 với 35 chị em người X’tiêng.

Trải qua thời gian, tổ hiện còn 20 thành viên duy trì nghề, người trẻ nhất cũng đã 30 tuổi. Mỗi tháng, tổ dệt cung ứng ra thị trường khoảng 40 – 50 chiếc khăn. Để tìm kiếm đầu ra, bà Thị Dôn lặn lội mang sản phẩm đi quảng bá tại các hội chợ, tận dụng cả mạng xã hội để kết nối khách hàng.

"Tôi chỉ mong sao cho mấy cháu sau này thứ nhất là biết may, biết thiết kế thêm áo, váy, túi xách để phát triển sản phẩm thổ cẩm của mình. Thứ hai là mong lớp trẻ cố gắng học tập theo cô bác đi trước, giữ lấy cái nghề dệt truyền thống để văn hóa của dân tộc mình không bị mất đi", bà Dôn nói. 

Còn với chị Điểu Thị Xia (xã Bom Bo, TP. Đồng Nai), người được coi là "cánh chim đầu đàn" giữ nghề truyền thống tại địa phương khẳng định, muốn giữ nghề thì phải giải quyết được bài toán sinh kế. Có thu nhập ổn định thì tự khắc sẽ có người nối nghiệp.

Chị Xia đã tự tay trồng thử nghiệm thành công cây bông và các loại cây lấy men rượu ngay trong vườn nhà. Chị tin rằng việc phục hồi vùng nguyên liệu không khó, cái khó nhất là đưa thương hiệu thổ cẩm, rượu cần, đồ đan lát của người X’tiêng vươn xa hơn trên thị trường.

"Rất mong thời gian tới sản phẩm của bà con sẽ tiếp cận được nhiều chương trình xúc tiến du lịch để có cơ hội giới thiệu rượu cần, thổ cẩm X'tiêng rộng rãi hơn. Từ nghề truyền thống này, bà con sẽ có thêm nguồn thu nhập chính, giảm bớt khó khăn và vươn lên thoát nghèo bền vững".

Sự chủ động của những nghệ nhân như bà Thị Dôn, chị Điểu Thị Xia đang từng bước nhen nhóm lại hy vọng lưu giữ, phát triển nghề truyền thống của dân tộc.

Nhưng để tiếng chiêng tiếp tục ngân vang, để khung dệt không bị phủ bụi thời gian… Đồng Nai cần những giải pháp đột phá và căn cơ hơn nữa trong hành trình biến "di sản" thành "tài sản".

Kỳ 2 của loạt bài với chủ đề “Nâng tầm di sản bằng sinh kế: Lời giải cho bài toán phát triển bền vững” sẽ cho thấy các giải pháp của Đồng Nai trong thời gian tới.

Nghị quyết 80 đến với bản làng: Văn hóa trở thành gia sản của cộng đồng ở Đà Nẵng

VOV.VN - Từ những ngày hội không dàn dựng, không sân khấu đến hành trình 30 năm phục dựng văn hóa gần như "mất trắng" của một nghệ nhân, các xã miền núi thành phố Đà Nẵng đang từng bước cụ thể hóa Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị, biến văn hóa truyền thống thành động lực phát triển bền vững.