Khi phở bước ra khỏi bàn ăn để trở thành biểu tượng Hà Nội

Có một điều khá thú vị đang diễn ra trên những con phố Hà Nội.

Phở xuất hiện ngày càng nhiều ở những nơi mà trước đây người ta ít nghĩ tới. Trên áo phông, túi tote, móc khóa, sticker, postcard, sổ tay, tranh minh họa hay những món quà nhỏ dành cho du khách. Trên mạng xã hội, hình ảnh bát phở, đôi đũa, làn khói và chữ “Phở” cũng trở thành chất liệu để người trẻ kể những câu chuyện về Hà Nội theo cách của mình.

Một món ăn vốn được nhớ bằng hương vị giờ đây còn được nhận ra bằng hình ảnh. Và có lẽ đó là một thay đổi đáng chú ý.

Bởi khi phở bước ra khỏi bàn ăn, đi vào thời trang, thiết kế, nghệ thuật, quà lưu niệm và đời sống mạng xã hội, nó bắt đầu làm một công việc khác: Trở thành một biểu tượng để người ta nhận diện Hà Nội, và rộng hơn là Việt Nam.

Một chữ “Phở” cũng có thể gợi nhớ Hà Nội

Hãy thử nhìn vào một chiếc túi vải. Không cần in Hồ Gươm, Tháp Rùa hay một góc phố cổ. Chỉ một chữ “Phở”, đôi khi thêm hình một bát phở nhỏ, người ta đã có thể hình dung ra một phần câu chuyện về Hà Nội.

Đó là sức mạnh của những biểu tượng văn hóa.

Một chiếc áo có hình phở có thể được mặc đi cà phê. Một chiếc móc khóa có hình bát phở có thể theo chân du khách về một thành phố khác. Một tấm postcard có thể nằm trên bàn làm việc của một người cách Hà Nội hàng nghìn cây số.

Những vật nhỏ ấy không thay thế một bát phở. Nhưng chúng giữ lại hình ảnh của phở theo một cách khác. Và quan trọng hơn, chúng khiến phở xuất hiện trong đời sống thường ngày của những người có thể chưa từng ngồi ở một hàng phở Hà Nội vào buổi sáng.

Có lẽ đó cũng là một cách rất tự nhiên để văn hóa lan đi.

Phở đang được kể bằng ngôn ngữ của người trẻ

Điều đáng chú ý là quá trình này không nhất thiết bắt đầu từ những chiến dịch quảng bá lớn. Nó có thể bắt đầu từ một nhà thiết kế trẻ vẽ lại một bát phở theo phong cách riêng. Một cửa hàng làm vài chiếc áo. Một người mua chiếc móc khóa vì thấy thú vị. Một du khách chọn một món quà nhỏ mang về rồi chia sẻ trên mạng xã hội.

Cứ thế, hình ảnh phở được kể lại theo nhiều cách. Có khi rất tối giản, có khi vui nhộn, có khi mang màu sắc hoài niệm và có khi lại rất hiện đại. Nhưng dù được thể hiện bằng cách nào, phở vẫn giữ được khả năng nhận diện đáng kể.

Đây là điều đáng để suy nghĩ. Di sản không nhất thiết phải xuất hiện trong một không gian trang trọng mới có thể được trân trọng. Một giá trị văn hóa cũng có thể sống trong những vật dụng rất bình thường, miễn là cộng đồng vẫn nhìn thấy mình trong đó và muốn tiếp tục kể câu chuyện ấy.

Với phở, quá trình ấy đang diễn ra khá tự nhiên.

Từ món ăn đến một “mã” văn hóa

Nhìn ra thế giới, không khó để bắt gặp những món ăn đã vượt khỏi giới hạn của một bữa ăn để trở thành hình ảnh đại diện cho cả một nền văn hóa.

Nhắc đến Italy, người ta có thể nghĩ đến pizza. Hình ảnh chiếc bánh tròn, phô mai, lò nướng và những lát pizza đã xuất hiện từ nhà hàng, sách ảnh đến phim ảnh, thiết kế và vô số sản phẩm lưu niệm.

Với Hàn Quốc, kimchi cũng có một hành trình tương tự. Từ một món ăn truyền thống, kimchi trở thành một phần quen thuộc trong hình ảnh Hàn Quốc được giới thiệu qua phim ảnh, truyền hình, du lịch và văn hóa đại chúng.

Nhật Bản có sushi. Mexico có taco. Pháp có baguette hay croissant.

Mỗi món ăn có một câu chuyện khác nhau, nhưng điểm chung là chúng không còn chỉ được nhận diện bằng hương vị.

Có khi chỉ cần nhìn thấy một chiếc pizza, người ta đã liên tưởng đến Italy. Một hộp kimchi có thể gợi nhớ Hàn Quốc. Một đĩa sushi khiến người ta nghĩ đến Nhật Bản. Đó là lúc món ăn trở thành một phần của “ngôn ngữ nhận diện” một quốc gia.

Phở cũng đang có cơ hội đi theo con đường ấy. Không phải vì phở cần trở thành một phiên bản của pizza hay kimchi. Mà bởi phở cũng đã sở hữu một điều rất quan trọng: Khả năng khiến người ta nghĩ đến một vùng đất chỉ bằng một hình ảnh.

Một món ăn có thể đi rất xa khi nó trở thành điều người ta muốn nhìn thấy, muốn mang theo và muốn kể lại.

Khi phở không chỉ được ăn mà còn được sáng tạo

Đây cũng là lúc câu chuyện về IP văn hóa trở nên đáng bàn.

IP, theo nghĩa tài sản sở hữu trí tuệ, vốn là một khái niệm pháp lý và kinh tế cụ thể. Còn khi nói đến “IP văn hóa”, có thể hiểu rộng hơn về việc một hình tượng, câu chuyện hay giá trị văn hóa có khả năng được nhận diện, sáng tạo và phát triển thành nhiều sản phẩm, trải nghiệm và nội dung khác nhau.

Nhìn từ góc độ ấy, những chiếc áo có hình phở, túi tote, móc khóa hay tranh minh họa chưa phải là một “IP phở” hoàn chỉnh. Nhưng chúng cho thấy phở đã có những yếu tố quan trọng để nghĩ đến một IP văn hóa: Một câu chuyện đủ dài, một hình ảnh đủ dễ nhận biết và một mối liên hệ đủ sâu với Hà Nội.

Nói cách khác, phở đã có một phần sức mạnh của biểu tượng. Câu hỏi còn lại là làm thế nào để sức mạnh ấy được phát triển có định hướng, nhưng vẫn giữ được sự tự nhiên vốn có.

Để phở đi xa bằng những điều rất nhỏ

Một du khách có thể ăn một bát phở trong chuyến đi Hà Nội sau đó họ mua một chiếc móc khóa. Một người khác chọn chiếc áo in chữ “Phở”, một người nữa mang về tấm postcard có hình một góc phố và hàng phở.

Những món đồ ấy có thể rất nhỏ. Nhưng câu chuyện chúng mang theo thì không nhỏ. Bởi khi trở về nhà, chiếc áo vẫn được mặc. Chiếc móc khóa vẫn nằm trên balô. Tấm postcard vẫn có thể được đặt trên bàn. Hình ảnh phở tiếp tục xuất hiện trong một đời sống khác, ở một nơi khác.

Văn hóa đôi khi đi xa theo cách như vậy. Không ồn ào, không nhất thiết phải bắt đầu bằng một chiến dịch lớn. Chỉ cần một hình ảnh đủ thân thuộc để người ta muốn mang theo. Phở đang có lợi thế ấy.

Từ một món ăn của phố phường, phở đã trở thành một hình ảnh mà người trẻ có thể mặc, cầm, treo, vẽ và chia sẻ. Đó là một bước chuyển đáng chú ý: Di sản không chỉ được giữ lại mà bắt đầu được tái kể bằng ngôn ngữ của đời sống hôm nay.

Và nếu biết cách nuôi dưỡng sức sáng tạo ấy, phở có thể làm nhiều hơn việc đưa người ta đến một quán ăn. Nó có thể đưa người ta đến với Hà Nội và từ Hà Nội, đến mọi miền khác của Việt Nam.

Phở - phong vị của ẩm thực Hà Nội

VOV.VN - Hơn một thể kỷ ra đời, trải qua những biến động lịch sử, hương vị Phở không chỉ là món ăn, mà là một phần không thể thiếu của Hà Nội. Cùng phở, người ta không chỉ thưởng thức một món ăn, mà còn cảm nhận được hương vị của cuộc sống, của lịch sử và văn hóa mảnh đất này.