Phục dựng Điện Kính Thiên: Không chỉ là phục dựng một di sản kiến trúc

Việc phục dựng Điện Kính Thiên không đơn thuần là phục dựng một công trình kiến trúc cổ. Đặt trong tổng thể Hoàng thành Thăng Long, công trình còn giúp người dân nhận ra chiều sâu của một trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội qua nhiều thời kỳ.

Khi di sản không chỉ là tên gọi hay kiệt tác hình khối

Điện Kính Thiên không đơn thuần là một di sản kiến trúc, một tên gọi lịch sử, những số đo kích thước, hay kiểu dáng tiêu biểu cho một triều đại. Một tòa cung điện như Điện Kính Thiên được sinh ra để làm trung tâm của xã phong kiến Việt Nam qua nhiều triều đại, nơi hội tụ và vận hành những triết lý trị quốc, trật tự xã hội và đời sống văn hóa tâm linh tối cao của người Việt.

Nếu việc phục dựng chỉ nhìn về mặt thị giác hay khôi phục một kiểu dáng kiến trúc thuần túy, di sản sẽ mất đi cốt lõi vốn là “linh hồn” của nó. Bởi vậy cốt lõi của dự án phục dựng Điện Kính Thiên không phải là xây lại một tòa kiến trúc theo đúng kiểu dáng cũ từ từng viên gạch, mà hơn thế, phải là hành trình hồi sinh cả một giai đoạn lịch sử và đời sống văn hóa trọn vẹn. Công trình ấy phải là chiếc chìa khóa mở ra cánh cửa thời gian, giúp công chúng đương đại bước vào không gian của quá khứ.

TS Bùi Văn Tuấn, Phó Viện trưởng Viện Hà Nội học và Đào tạo Quốc tế, Trường Đại học Thủ đô Hà Nội nhận định, ý nghĩa sâu hơn của việc phục dựng Điện Kính Thiên là tạo thêm một địa điểm để cộng đồng nhận biết và suy ngẫm về lịch sử Thăng Long. Ký ức của một đô thị được duy trì qua sách vở, nhưng cũng cần những không gian cụ thể để con người gặp gỡ, tìm hiểu và trao truyền câu chuyện giữa các thế hệ. Điện Kính Thiên có khả năng đảm nhiệm vai trò đó bởi công trình gắn với lịch sử tổ chức nhà nước, nghi lễ và văn hóa cung đình Đại Việt.

“Từ góc độ Hà Nội học, tôi cho rằng cần mở rộng câu chuyện ra ngoài hình ảnh nhà vua và triều đình. Kiến trúc cung đình còn kết tinh tri thức và lao động của người thợ xây dựng, thợ mộc, người làm gạch ngói, nghệ nhân chạm khắc. Giới thiệu những đóng góp đó sẽ giúp cộng đồng nhận thấy lịch sử được tạo nên từ nhiều chủ thể, trong đó có những con người ít được nhắc tên trong sử sách. Khi một người trẻ hiểu được kỹ thuật xây dựng, ý nghĩa của một mô-típ trang trí hay quá trình nghiên cứu một di vật, họ đã tiếp cận di sản ở chiều sâu hơn việc ngắm nhìn công trình. Đó là cách ký ức Thăng Long được tiếp nối bằng tri thức và sự tham gia của cộng đồng”, TS Bùi Văn Tuấn chia sẻ.

Một tòa chính điện được hồi sinh đúng nghĩa là khi người đứng trước nó không chỉ trầm trồ trước quy mô tráng lệ, mà còn cảm nhận được nhịp thở của lịch sử qua từng nghi lễ cung đình. Qua đó, công chúng hình dung được rõ nét trật tự nghiêm cẩn của triều hội, cách bố trí hàng ngũ quan lại văn võ, bước đi của nhà vua trên con đường Hoàng Đạo, hay không gian thiêng liêng của các lễ đại triều, tế trời đất. Bằng cách này, di sản biến thành một thực thể “sống” thay vì chỉ nằm trên trang sách.

Phục dựng Điện Kính Thiên theo mốc quy chuẩn nào?

Để hiện thực hóa định hướng phục dựng cả một không gian lịch sử - văn hóa tồn tại qua nhiều biến động lớn của lịch sử, công trình không đơn thuần là một tòa kiến trúc gạch gỗ, các nhà nghiên cứu và quản lý phải đối mặt với hàng loạt thách thức mang tính phương pháp luận.

Thách thức đầu tiên là sự giải mã tính đồng bộ giữa kiến trúc và công năng nghi lễ. Mỗi khoảng không gian, độ cao bậc nền hay độ mở của cửa Điện Kính Thiên xưa kia đều phục vụ trực tiếp cho các quy chuẩn nghi thức cụ thể. Tổng thể tạo nên một không gian với bản chất vận hành của công trình và những dấu ấn lịch sử, văn hóa từng tồn tại với nó.

“Điện Kính Thiên trải dài hơn 300 năm lịch sử qua 3 triều đại Lê sơ, Mạc và Lê Trung Hưng. Mỗi thời kỳ có bối cảnh chính trị - văn hóa hoàn toàn khác nhau (thời Lê sơ là quốc thống rực rỡ; thời Mạc biến động; thời Lê Trung Hưng là tranh chấp chính trị vua Lê - chúa Trịnh. Nền móng khảo cổ lộ diện chủ yếu thuộc thời Lê Trung Hưng, nhưng những di vật khảo cổ trên nền điện và kể cả bảo vật quốc gia ‘Thành bậc rồng thềm điện Kính Thiên’ lại thuộc thời Lê sơ. Việc dùng cụm từ chung “thời Lê” có thể làm giảm tính minh bạch và chưa xác định rõ mốc lịch sử cốt lõi”, PGS.TS Bùi Minh Trí, Viện Khảo cổ học nhận định.

Những dấu ấn khảo cổ đặt ra câu hỏi lớn đối với việc phục dựng Điện Kính Thiên là chúng ta phải phục dựng theo dấu mốc nào, theo những dấu tích trên nền móng thời Lê Trung Hưng hay theo những dấu tích di vật thời Lê sơ, hoặc thậm chí là theo thời Mạc? Đâu là dấu mốc đảm bảo tính chân xác để phục dựng Điện Kính Thiên.

Theo TS Bùi Văn Tuấn, cần hiểu sự thống nhất của giới chuyên môn là sự thống nhất về cơ sở và hướng phục dựng, đi cùng trách nhiệm tiếp tục kiểm chứng từng chi tiết. Hồ sơ phải xác định rõ phục dựng theo giai đoạn lịch sử nào, bộ phận nào có chứng cứ trực tiếp và bộ phận nào được suy luận. Chứng cứ về mặt bằng không tự động giải đáp đầy đủ mọi vấn đề của phần kiến trúc phía trên. Cần kết nối kiến trúc phục dựng với di vật, sử liệu và dấu tích khảo cổ; giải thích vì sao các nhà nghiên cứu đưa ra phương án phục dựng như vậy. Khi người dân vừa nhìn thấy hình hài công trình, vừa hiểu căn cứ hình thành nó, việc phục dựng mới thực sự mở rộng khả năng tiếp cận di sản.

Bề dày lịch sử qua nhiều triều đại của Hoàng thành Thăng Long chính là điểm tựa tâm linh và khoa học cho không gian phục dựng bên trên nền của chính nó, đòi hỏi các giải pháp kỹ thuật bảo tồn vừa nâng đỡ công trình mới, vừa không xâm phạm đến ký ức nguyên bản còn ngủ yên.

Phục dựng một công trình kiến trúc hay một không gian di sản?

Việc phục dựng Điện Kính Thiên có thể giúp công chúng hình dung rõ hơn mối liên hệ giữa những dấu tích đang hiện hữu với không gian lịch sử mà chúng từng thuộc về. Một nền điện, một bậc đá hay một cấu kiện kiến trúc đều chứa đựng thông tin quý giá. Điện Kính Thiên là cung điện quan trọng nhất nằm giữa trung tâm Hoàng thành Thăng Long, nơi ngự trị của các Hoàng đế và là biểu tượng cho quyền lực tối cao. Khi được đặt trong một không gian kiến trúc có thể quan sát và tiếp cận, những nội dung lịch sử này sẽ có điểm tựa cụ thể để người dân tìm hiểu, giúp khách tham quan hiểu cách tổ chức nghi lễ và trật tự cung đình, thay vì chỉ ghi nhớ tên gọi của từng địa điểm.

Nhìn nhận một cách khách quan, việc đưa Điện Kính Thiên từ một phế tích trở thành không gian tái hiện lịch sử - văn hóa sống động đòi hỏi sự cân nhắc thấu đáo ở nhiều khía cạnh cốt lõi.

Lựa chọn “lát cắt lịch sử” nào để phục dựng Điện Kính Thiên, một công trình kiến trúc từng “sống” qua nhiều các thời Lê sơ, Mạc và Lê Trung Hưng. Việc chọn mô hình kiến trúc của thời kỳ nào để phục dựng, hay chọn phương án nào thỏa mãn, hài hòa được các yếu tố chung nhất của cả quá trình “sống” của di sản qua các thời kỳ, không chỉ quyết định hình dáng công trình, mà còn định hình toàn bộ không gian văn hóa, nghi lễ và trật tự cung đình sẽ được tái hiện. Quyết định này đòi hỏi sự đồng thuận cao dựa trên nguồn tư liệu khảo cổ và thư tịch cổ phong phú nhất.

Phục dựng Điện Kính Thiên, suy cho cùng, không phải là cuộc đua dựng nên một công trình kỷ lục về quy mô. Đó là hành trình nghiêm túc và kiên trì nhằm phục hồi lại những mất mát của thời gian, trả lại cho Thăng Long - Hà Nội một “trái tim” đập chung nhịp đập với lịch sử, nơi quá khứ không nằm yên trong tủ kính mà bước ra trò chuyện cùng hiện tại và cùng hướng tới tương lai.

Khám phá mô hình phục dựng Điện Kính Thiên tại Hoàng thành Thăng Long

VOV.VN - Ngày 29/9, tại Hoàng thành Thăng Long, câu chuyện về Điện Kính Thiên, tòa Chính điện quan trọng nhất của kinh đô Thăng Long được mở ra qua không gian trưng bày chuyên đề về tính xác thực trong phục dựng di sản.