Văn hóa bao cấp qua lăng kính Gen Z: Từ ký ức bao cấp đến tài nguyên sáng tạo

Qua lăng kính sáng tạo của thế hệ trẻ, văn hóa bao cấp với những di sản tưởng như đã cũ, những ký ức dường như đã bị lãng quên của một thời bao cấp đang trở thành trào lưu thẩm mỹ độc đáo, mang vẻ đẹp hoài cổ và đầy sức hút giữa nhịp sống hiện đại. Văn hóa bao cấp đang là nguồn cảm hứng sáng tạo cho những người trẻ hôm nay.

Từ những điểm hẹn “chất” mang tên bao cấp

Trong một căn phòng nhỏ nằm sâu trên tầng hai của khu tập thể cũ giữa lòng Hà Nội, tiếng nhạc saxophone cất lên từ chiếc máy hát đĩa than đã ngả màu, bên cạnh chiếc tivi đen trắng đã ngừng hoạt động từ lâu. Những người trẻ khoác trên mình bộ trang phục phong cách retro của thập niên 80 thế kỷ trước đang thong thả nhâm nhi ly cà phê bên chiếc bàn gỗ mộc. Cảnh tượng này không còn là điều hiếm gặp tại các đô thị lớn. Khắp nơi, những không gian mang hơi thở “mậu dịch”, những quán cà phê được bài trí với chậu nhôm, máy đánh chữ, quạt tai voi hay mảng tường vôi tróc sơn được khéo léo tạo hình thành một bảng tin trong các khu nhà tập thể xưa cũ đang trở thành điểm đến yêu thích của giới trẻ.

Không dừng lại ở không gian trải nghiệm, mỹ cảm bao cấp tràn ngập trên các nền tảng mạng xã hội. Những font chữ vẽ tay mô phỏng biển hiệu mậu dịch xưa, những hình ảnh minh họa mang màu sắc pop-art kết hợp họa tiết chăn con công, chăn hoa thược dược hay các bộ ảnh chụp cổ phục, đồ retro liên tục xuất hiện. Thậm chí trên các sân khấu kịch nói hay đêm nhạc nghệ thuật, những câu chuyện về đám cưới thời bao cấp, tiếng loa phường giục giã hay cảnh xếp hàng mua lương thực cũng thu hút khán giả trẻ tuổi tìm đến theo dõi để được hòa mình trải nghiệm không gian văn hóa, không gian sống của một thời kỳ đất nước được tái sinh sau chiến tranh.

Chia sẻ sau khi trải nghiệm, tham quan dự án “Tuyến tàu điện số 6 - Bảo tàng đường phố Hà Nội”, bà Nguyễn Thị Hồng (Tây Hồ) cho biết: “Mỗi toa là một bảo tàng thu nhỏ, giúp tôi tìm lại những kỷ niệm thời thơ ấu, khi tôi được bà và mẹ dạy cho cách chế biến, nấu các món ăn của người Hà Nội bằng những vật dụng quen thuộc được trưng bày ở đây”.

Sau khi tham quan không gian trưng bày Thời Bao cấp tại Bảo tàng Hà Nội, bạn Hoài Nam, (Minh Khai, Hà Nội) nói: “Thời Bao cấp với tem phiếu, sổ gạo, chiếc xe đạp Thống Nhất hay căn hộ trong khu tập tập thể từng là một giai đoạn thăng trầm khó phai trong lòng nhiều thế hệ cư dân đô thị, đặc biệt là người Hà Nội. Khi nhiều dấu tích của Hà Nội một thời đang được cải tạo, thay thế hoặc khoác lên mình những bộ dạng mới, cũng đồng nghĩa với việc một phần ký ức của Hà Nội lùi dần vào quá khứ. Việc lưu giữ, chuyển hóa công năng của những dấu ấn mang ký ức và hoài niệm một thời thành các sản phẩm sáng tạo, không gian nghệ thuật… chắc chắn sẽ tạo nên nhiều giá trị mới mẻ. Và hơn cả là sẽ khiến không gian đô thị mới bớt ngột ngạt, có chiều sâu và bản sắc riêng”.

Xu thế retro và giá trị hoài niệm

Trong không gian trầm mặc, yên tĩnh của một quán cà phê bao cấp trong khu phố cổ, điều khiến nhiều người bất ngờ là phần lớn những vị khách đang có mặt đều là những người trẻ tuổi. Những người đang say mê trào lưu retro, tìm đến với nét văn hóa thời bao cấp này đa phần thuộc thế hệ sinh ra sau thời kỳ đổi mới. Họ chưa từng trải qua cảm giác thót tim khi mất sổ gạo, chưa từng đứng xếp hàng từ tờ mờ sáng để đổi lấy một vài lạng thịt hay dăm tấc vải.

Họ đến đây không chỉ để chụp những bức ảnh đẹp hay để thưởng thức những tách cà phê, mà còn để được sống trong một không gian họ vốn chỉ được biết đến qua lời kể của ông bà, bố mẹ. Bạn trẻ Nguyễn Quỳnh Trang (Ba Đình, Hà Nội) cho biết: “Đến với những không gian mang phong cách hoài niệm bao cấp, em cảm giác mình đến gần hơn với thời của ông cha, trở về thời kỳ khó khăn đã qua của đất nước và thêm trân trọng giá trị của cuộc sống hôm nay”.

Giữa một xã hội công nghiệp hóa vận hành quá nhanh, nơi công nghệ số vô tình tạo ra sự cô đơn và áp lực đồng lứa, người trẻ có xu hướng tìm kiếm sự an trú trong cảm giác bình yên, chậm rãi. Sự tối giản mang tính bất đắc dĩ của thời bao cấp vô tình chạm đúng tư duy thẩm mỹ retro đang thịnh hành trên toàn cầu.

Mặt khác, tình yêu với văn hóa bao cấp còn xuất phát từ nhu cầu kết nối thế hệ. Khi đứng trước một chiếc quạt điện cũ hay đọc một câu thành ngữ thời mậu dịch, người trẻ tìm thấy điểm chung để trò chuyện với ông bà, cha mẹ. Khoảng cách thế hệ vốn bị nới rộng bởi công nghệ được thu hẹp lại bằng những câu chuyện kể về một thời gian khó nhưng ấm áp tình người.

Nguồn cảm hứng sáng tạo

Sự trỗi dậy của trào lưu hoài niệm thời bao cấp không đơn thuần là một hiện tượng “bắt chước hình thức”, một tấm vé kết nối thế hệ hay đơn giản là tìm sự yên bình giữa cuộc sống đô thị ngột ngạt thực tại. Đó là biểu hiện tự nhiên trong hành trình tìm kiếm và định hình bản sắc văn hóa của thế hệ trẻ Việt Nam. Khi xã hội càng hội nhập sâu rộng, nhu cầu tìm lại những giá trị cốt lõi, mang dấu ấn riêng của dân tộc càng trở nên mạnh mẽ.

Lựa chọn chất liệu văn hóa bao cấp, giới trẻ đã chứng minh khả năng thẩm thấu lịch sử một cách nhẹ nhàng nhưng sâu sắc. Họ nhìn nhận quá khứ bằng thái độ trân trọng chứ không bi lụy, bằng sự tò mò đầy sáng tạo chứ không đóng khung trong sách vở. Sự trỗi dậy của mỹ cảm bao cấp trong đời sống đương đại chính là tiền đề quan trọng, mở đường cho việc biến những ký ức lịch sử trở thành nguồn tài nguyên vô giá cho ngành công nghiệp sáng tạo hôm nay.

“Để bảo tồn những dấu ấn văn hóa bao cấp, Hà Nội có thể lựa chọn những không gian kiến trúc thời bao cấp có chất lượng tốt để chuyển đổi thành các không gian hoạt động văn hóa, thương mại, du lịch hay di sản hóa như chúng ta làm với phố cổ Hội An hay nhiều nơi khác trên thế giới. Như vậy ký ức và lịch sử đô thị nhân văn mới có thể trở thành tài sản vô giá mà chúng ta hướng tới”, PGS. TS Đinh Hồng Hải, Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, gợi ý.

"Tuyến tàu điện số 6" đánh thức ký ức Hà Nội thời bao cấp

VOV.VN - Không chạy trên đường ray, “Tuyến tàu điện số 6” vẫn đưa du khách trở về Hà Nội của vài thập kỷ trước – nơi bếp than tổ ong, tem phiếu, chạn gỗ và tiếng leng keng tàu điện từng là nhịp sống quen thuộc. Những toa tàu hoài niệm đang tái hiện Hà Nội xưa một cách sống động, chạm vào ký ức của nhiều thế hệ.