Đổi mới tài chính y tế: Làm sao để người dân bớt gánh nặng chi phí?

Từ mục tiêu chính sách đến bài toán nguồn lực

Nghị quyết 72-NQ/TW/2025 của Bộ Chính trị về “Một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân” đặt ra một định hướng lớn: chuyển từ tập trung chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh, chăm sóc sức khỏe toàn diện và liên tục theo vòng đời.

Mục tiêu đến năm 2030 là bao phủ BHYT toàn dân; người dân được khám sức khỏe định kỳ hoặc sàng lọc miễn phí theo lộ trình; từng bước miễn viện phí ở mức cơ bản trong phạm vi quyền lợi BHYT; 100% trạm y tế cấp xã được đầu tư cơ sở vật chất, thiết bị và nhân lực; tỷ lệ tiêm chủng vaccine trong Chương trình tiêm chủng thiết yếu đạt trên 95%. Để thực hiện những mục tiêu này, nguồn lực tài chính phải đủ mạnh và được phân bổ hợp lý.

Tại Hội thảo “Đổi mới đột phá tài chính y tế đáp ứng yêu cầu thực hiện bảo hiểm y tế toàn dân trong giai đoạn mới” do Tổng hội Y học Việt Nam phối hợp với Bộ Y tế tổ chức mới đây, nhiều đại biểu cho rằng, nếu không thay đổi cách tiếp cận, khoảng cách giữa nguồn lực hiện có và nhu cầu để tiến tới bao phủ chăm sóc sức khỏe toàn dân có thể tăng từ khoảng 279.000 tỷ đồng năm 2021 lên 510.000 tỷ đồng vào năm 2030.

Trong khi đó, nhu cầu chăm sóc sức khỏe tiếp tục tăng do dân số già và gánh nặng bệnh không lây nhiễm. Theo tính toán, đến năm 2030, số người từ 65 tuổi trở lên chiếm gần 12% dân số; bệnh không lây nhiễm hiện đã chiếm khoảng 81% tổng số ca tử vong.

Phó Vụ trưởng Vụ Bảo hiểm y tế, Bộ Y tế, ông Hoàng Trung Tuấn cho biết, chi phí khám, chữa bệnh BHYT đã tăng khoảng 8 lần trong 14 năm, lên khoảng 123.000 tỷ đồng năm 2023. Năm 2025, cả nước có hơn 194,6 triệu lượt khám, chữa bệnh với chi phí khoảng 164.900 tỷ đồng. Riêng 6 tháng đầu năm nay, con số này lần lượt là 94,4 triệu lượt và 84.800 tỷ đồng.

Điều đó cho thấy tài chính y tế đang chịu sức ép từ cả hai phía: nhu cầu chi ngày càng lớn, trong khi yêu cầu bảo vệ người dân trước rủi ro tài chính cũng ngày càng cao.

Một chỉ báo quan trọng của hệ thống tài chính y tế bền vững là mức chi phí người dân phải tự bỏ ra cho chăm sóc sức khỏe. Hiện, khoản chi này chiếm khoảng 39,2% tổng chi y tế. Đối với các gia đình thu nhập thấp, một ca bệnh nặng có thể kéo cả gai đình vào nguy cơ nợ nần và nghèo khó. Vì vậy, hiệu quả cuối cùng của cải cách tài chính y tế không chỉ là huy động được bao nhiêu tiền, mà còn là mức độ người dân được bảo vệ trước rủi ro bệnh tật.

Ngân sách nhà nước vẫn phải là nền tảng

Xã hội hóa nguồn lực cho y tế là cần thiết, nhưng không có nghĩa Nhà nước giảm trách nhiệm tài chính. Một cấu trúc tài chính bền vững cần xác định rõ: ngân sách nhà nước là nền tảng; BHYT là trụ cột chia sẻ rủi ro; các nguồn thu bổ sung, bảo hiểm sức khỏe và hợp tác công – tư đóng vai trò hỗ trợ.

Định hướng này cũng phù hợp với Nghị quyết 72, trong đó ngân sách nhà nước và quỹ BHYT cùng tham gia chi trả cho các dịch vụ phòng bệnh, quản lý bệnh mạn tính, khám sức khỏe định kỳ và sàng lọc theo lộ trình, đồng thời từng bước giảm gánh nặng chi phí y tế cho người dân.

Theo tính toán được đưa ra tại Hội thảo, nếu nâng tỷ trọng ngân sách cho y tế lên khoảng 12% tổng chi tiêu của Chính phủ, đến năm 2030 có thể tạo thêm khoảng 69.000 tỷ đồng mỗi năm. Tuy nhiên, tăng chi ngân sách mới chỉ là một nửa bài toán. Điều quan trọng hơn là tiền được chi vào đâu.

Nếu vẫn chủ yếu dồn vào điều trị khi bệnh đã trở nặng, chi phí y tế sẽ tiếp tục tăng. Ngược lại, đầu tư cho y tế cơ sở, dự phòng, sàng lọc, phát hiện sớm và quản lý bệnh mạn tính có thể giúp giảm nhu cầu điều trị tốn kém về sau. Đó là sự chuyển đổi từ “chi để chữa bệnh” sang “đầu tư để giữ sức khỏe”, đúng với tinh thần của Nghị quyết 72 của Bộ Chính trị.  

Huy động thêm nguồn lực, nhưng không tăng gánh nặng cho dân

Tài chính y tế không thể chỉ dựa vào ngân sách nhà nước, vốn luôn có giới hạn. Vì vậy, cần mở rộng nguồn thu công, tăng các cơ chế đóng góp gộp như BHYT và bảo hiểm bổ sung, đồng thời đẩy mạnh hợp tác công – tư để nâng cao khả năng tiếp cận thuốc và công nghệ tiên tiến cho y tế.

Một hướng đáng chú ý là nguồn thu từ thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá, rượu bia. Ước tính tổng doanh thu từ các sắc thuế này khoảng 116.000 tỷ đồng vào năm 2030; nếu dành 85% phần tăng thêm cho y tế, nguồn bổ sung có thể khoảng 7.100 tỷ đồng. Ngoài ra, còn có thể bổ sung nguồn lực từ xổ số.

Tiến sĩ Ong Thế Duệ - trưởng khoa Tài chính Y tế - Viện Chiến lược và chính sách y tế Bộ Y tế cho rằng, “ý nghĩa của các sắc thuế này không chỉ ở việc tạo thêm nguồn lực cho y tế, mà quan trọng hơn là còn góp phần làm giảm tiêu dùng thuốc lá, rượu bia và những sản phẩm có hại cho sức khỏe, từ đó giảm gánh nặng bệnh tật trong tương lai”.

Bao phủ BHYT để bảo vệ người dân

Việt Nam hiện có khoảng 97,65 triệu người tham gia BHYT, tương đương khoảng 95% dân số. Nguồn thu BHYT khoảng 160.000 tỷ đồng và dự kiến có thể đạt khoảng 192.000 tỷ đồng vào năm 2030.

Tăng nguồn lực cho y tế không thể chỉ bằng cách yêu cầu người dân đóng nhiều hơn. Cần mở rộng cơ sở đóng góp, điều chỉnh mức hỗ trợ phù hợp, kiểm soát chi phí khám, chữa bệnh và đổi mới phương thức chi trả theo hướng khuyến khích phòng bệnh, phát hiện sớm và quản lý bệnh mạn tính.

Nghị quyết 72 cũng đặt vấn đề phát triển các loại hình BHYT, bảo hiểm sức khỏe bổ sung (do các doanh nghiệp tham gia) theo nhu cầu, đồng thời tăng dần tỷ lệ và mức thanh toán cho phòng bệnh, chẩn đoán và điều trị sớm để giảm gánh nặng tài chính cho người bệnh. Tuy nhiên, trợ công vẫn phải là nền tảng để mọi người được tiếp cận các dịch vụ chăm sóc sức khỏe cơ bản. Chỉ những người có nhu cầu và điều kiện tài chính, mới mua thêm quyền lợi đảm bảo sức khỏe.

Bộ Y tế nói gì về kiến nghị hỗ trợ bảo hiểm y tế cho người bán vé số?

VOV.VN - Trước kiến nghị hỗ trợ bảo hiểm y tế cho người bán vé số dạo, Bộ Y tế cho biết nhóm lao động này được tham gia bảo hiểm y tế theo hình thức hộ gia đình. Người có hoàn cảnh khó khăn cũng có thể được địa phương xem xét hỗ trợ thêm mức đóng theo quy định.