Giảm tải chương trình giáo dục phổ thông: Không chỉ là cắt bớt kiến thức

Trong bối cảnh áp lực học tập, chạy đua điểm số và học thêm vẫn là nỗi lo của nhiều gia đình, yêu cầu giảm tải chương trình giáo dục phổ thông đang thu hút sự quan tâm. Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng đã yêu cầu Bộ Giáo dục và Đào tạo khẩn trương rà soát, nghiên cứu điều chỉnh chương trình theo hướng giảm tải, bảo đảm học sinh được trang bị đầy đủ kiến thức, kỹ năng, phẩm chất và năng lực cần thiết, đồng thời chú trọng giáo dục đạo đức, nhân cách, lòng yêu nước, ý thức trách nhiệm và khát vọng cống hiến.

Theo TS. Vũ Thu Hương, chuyên gia giáo dục (nguyên giảng viên khoa Giáo dục Tiểu học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội), để giảm tải thực chất, cần nhìn nhận vấn đề một cách toàn diện, không chỉ điều chỉnh nội dung chương trình mà còn đổi mới cách giao bài tập, kiểm tra, đánh giá và thay đổi tư duy giáo dục của cả nhà trường lẫn phụ huynh.

Áp lực học tập không chỉ đến từ chương trình

Theo TS. Vũ Thu Hương, cần phân biệt giữa khối lượng kiến thức của chương trình giáo dục phổ thông và áp lực thực tế mà học sinh phải chịu. Bà cho rằng, chương trình giáo dục phổ thông của Việt Nam, nếu so sánh với nhiều chương trình trên thế giới, không hẳn quá nặng. Tình trạng quá tải chủ yếu xuất phát từ cách tổ chức học tập, tâm lý chạy theo thành tích và kỳ vọng quá cao của người lớn đối với trẻ.

“Chương trình giáo dục Việt Nam không quá tải. Nếu so sánh với chương trình của thế giới thì khối lượng kiến thức của chúng ta ở mức độ vừa phải. Vấn đề nằm ở bệnh thành tích, khi nhiều phụ huynh không chấp nhận con đạt điểm 5, 6, 7 hay 8 mà thường chỉ hài lòng khi con đạt điểm 9, điểm 10”, TS. Vũ Thu Hương phân tích.

Theo chuyên gia, tâm lý kỳ vọng con phải học giỏi, đạt thành tích cao không chỉ thể hiện qua điểm số mà còn xuất hiện trong các cuộc thi. Nhiều phụ huynh không đơn thuần muốn con tham gia để trải nghiệm, tích lũy kiến thức mà đặt nặng yêu cầu phải giành giải, đạt thứ hạng cao. Khi thành tích trở thành mục tiêu hàng đầu, việc học dễ biến thành cuộc cạnh tranh liên tục, khiến học sinh khó có cơ hội phát triển theo năng lực và nhịp độ riêng.

Áp lực ấy càng lớn khi học sinh dành quá nhiều thời gian cho việc học chính khóa, học thêm và làm bài tập. Theo TS. Vũ Thu Hương, thời lượng học tập của một số em có thể lên tới 10-12 tiếng mỗi ngày. Trong khi đó, trẻ vẫn cần khoảng 7-9 tiếng để ngủ, chưa kể thời gian ăn uống, vận động, vui chơi và sinh hoạt cùng gia đình.

Khi phần lớn thời gian trong ngày bị lấp đầy bởi các hoạt động học tập, trẻ dễ rơi vào trạng thái mệt mỏi, căng thẳng, thiếu thời gian nghỉ ngơi và khám phá những sở thích cá nhân. Không ít em vừa kết thúc giờ học chính khóa đã phải vội vã di chuyển đến lớp học thêm, sau đó tiếp tục làm bài tập khi về nhà. Việc học kéo dài khiến trẻ khó duy trì hứng thú, đồng thời hạn chế cơ hội trải nghiệm những hoạt động cần thiết cho sự phát triển toàn diện.

Chuyên gia cũng lưu ý rằng, áp lực không chỉ đến từ thời lượng học mà còn bắt nguồn từ cách giao tiếp, ứng xử của người lớn. Những câu chuyện giữa phụ huynh với nhau thường xoay quanh trường lớp, điểm số, thành tích và giải thưởng của con. Ngay cả khi không trực tiếp yêu cầu, việc liên tục so sánh cũng có thể khiến trẻ cảm thấy mình phải đạt kết quả cao để đáp ứng kỳ vọng.

Bên cạnh đó, việc một số giáo viên chuyển quá nhiều trách nhiệm hướng dẫn, kèm cặp học sinh về cho gia đình cũng làm tăng gánh nặng. Khi phụ huynh phải dành nhiều thời gian dạy con làm bài, kiểm tra bài tập hoặc tìm gia sư để theo kịp yêu cầu của nhà trường, học thêm dễ trở thành giải pháp được lựa chọn nhằm giảm bớt lo lắng của người lớn. Hệ quả là áp lực học tập tiếp tục được đẩy về phía học sinh.

Vì vậy, theo TS. Vũ Thu Hương, không nên chỉ nhìn nhận tình trạng quá tải qua số lượng môn học hay nội dung chương trình. Nếu tâm lý chạy đua thành tích và cách tổ chức dạy học không thay đổi, việc giảm bớt một phần kiến thức cũng chưa chắc giúp học sinh thực sự nhẹ gánh.

Tinh giản bài tập, đổi cách đánh giá để học sinh học thực chất

Từ thực tế trên, TS. Vũ Thu Hương cho rằng một trong những giải pháp cần được quan tâm là kiểm soát phạm vi bài tập và nội dung kiểm tra, đánh giá. Theo bà Hương, học sinh có thể học tương đối đầy đủ kiến thức trong sách giáo khoa nhưng vẫn chịu áp lực vì phải luyện thêm nhiều dạng bài trong sách tham khảo hoặc các tài liệu bên ngoài để chuẩn bị cho những bài kiểm tra, kỳ thi.

Nếu nội dung kiểm tra vượt xa những gì học sinh được học và thực hành trên lớp, các em dễ rơi vào vòng luẩn quẩn học thêm, luyện đề và ghi nhớ máy móc. Khi đó, thời gian học tăng lên nhưng chưa chắc giúp các em hiểu sâu hơn hoặc vận dụng kiến thức tốt hơn.

“Việc giảm tải không nhất thiết phải bắt đầu bằng cắt giảm khối lượng kiến thức. Điều quan trọng là tinh giản bài tập, xác định rõ những dạng bài học sinh cần nắm vững và yêu cầu giáo viên kiểm tra trong phạm vi đó. Khi các em học chắc kiến thức cơ bản và biết vận dụng, áp lực học thêm, học gia sư sẽ giảm đi”, TS. Vũ Thu Hương nhấn mạnh.

Theo chuyên gia, sách giáo khoa cần có hệ thống bài tập phù hợp, bảo đảm thống nhất giữa nội dung giảng dạy và kiểm tra, tránh để học sinh phải luyện quá nhiều dạng bài ngoài chương trình.

TS. Vũ Thu Hương cũng đề xuất đánh giá giáo viên dựa trên sự tiến bộ của học sinh, thay vì chỉ chú trọng điểm số và thành tích thi cử. Cách làm này giúp giáo viên quan tâm hơn đến năng lực từng em, giảm áp lực cạnh tranh trong lớp học.

Cùng với đó, cần tăng cường thực hành, thí nghiệm để học sinh hiểu sâu, vận dụng kiến thức và ghi nhớ lâu hơn, thay vì chủ yếu học qua sách vở và bài tập. Bên cạnh các giờ học trên lớp, học sinh cũng cần có thời gian làm việc nhà, tham gia hoạt động ngoài trời và trải nghiệm cuộc sống. Đây không phải những hoạt động phụ, có thể bỏ qua khi lịch học quá dày, mà là cơ hội để trẻ rèn luyện kỹ năng, hình thành tính tự lập, khả năng giao tiếp và trách nhiệm với bản thân, gia đình.

Từ góc độ gia đình, TS. Vũ Thu Hương cho rằng, phụ huynh cần hiểu rõ giáo dục một đứa trẻ không chỉ là giúp con đạt kết quả học tập tốt. Trẻ còn cần được bồi dưỡng đạo đức, tính cách, kỹ năng ứng xử, khả năng quản trị cảm xúc, tinh thần trách nhiệm và năng lực giải quyết vấn đề. Nhà trường giữ vai trò quan trọng trong việc trang bị kiến thức, còn gia đình cần đồng hành để hình thành những phẩm chất và kỹ năng cần thiết cho cuộc sống.

“Phụ huynh cần hiểu rằng ngoài học vấn, con còn cần rất nhiều kỹ năng và phẩm chất để trưởng thành. Khi dành thời gian cho các mặt phát triển đó, cha mẹ sẽ bớt tập trung vào thành tích, điểm số và có cách đồng hành phù hợp hơn với con”, bà Vũ Thu Hương chia sẻ.

Cũng theo bà Hương, nhà trường cần hạn chế các kỳ thi, cuộc thi không cần thiết để tránh chạy đua thành tích. Đồng thời, cần đa dạng hóa hình thức đánh giá, tăng cường thực hành, thí nghiệm và vấn đáp nhằm kiểm tra khả năng hiểu, vận dụng kiến thức của học sinh; Giảm tải chương trình phổ thông không chỉ là cắt bớt kiến thức mà còn phải đổi mới cách dạy, học và đánh giá, giúp học sinh nắm chắc kiến thức nền tảng, có thời gian trải nghiệm, phát triển kỹ năng mà vẫn bảo đảm chất lượng giáo dục.

Quan trọng hơn, sự thay đổi cần có sự phối hợp giữa cơ quan quản lý giáo dục, nhà trường và gia đình. Khi điểm số không còn là mục tiêu duy nhất, giáo viên được khuyến khích quan tâm đến sự tiến bộ của từng học sinh và phụ huynh không đặt nặng thành tích, học sinh sẽ có điều kiện phát triển năng lực, phẩm chất và niềm yêu thích học tập một cách bền vững.

Sách giáo khoa sẽ được rà soát, giảm nội dung trùng lặp và quá chuyên sâu

VOV.VN - Bộ GD-ĐT vừa phát thông cáo về việc điều chỉnh, cập nhật, hoàn thiện sách giáo khoa để sử dụng từ năm học 2028-2029, nhấn mạnh đây không phải là xây dựng lại từ đầu mà là kế thừa, rà soát, bổ sung và điều chỉnh những nội dung đang thực hiện.