Học sinh ngày càng phụ thuộc vào AI, năng lực tự học sẽ ra sao?

AI đang trở thành công cụ quen thuộc trong học tập, giúp học sinh giải toán, viết văn, tìm kiếm thông tin và hoàn thành bài tập nhanh chóng. Tuy nhiên, khi trẻ có thể tìm câu trả lời chỉ bằng vài thao tác, một vấn đề đáng lo ngại được đặt ra: Liệu sự tiện lợi này có khiến học sinh dần đánh mất khả năng tự suy nghĩ, tư duy phản biện và giải quyết vấn đề?

Việc học sinh sử dụng AI ngày càng phổ biến, từ giải bài tập, viết văn đến tìm kiếm thông tin, kể cả ở trẻ 8-10 tuổi. AI giúp trẻ tiếp cận kiến thức nhanh hơn, nhưng nếu thiếu định hướng, các em dễ lệ thuộc công cụ, ngại suy nghĩ và giảm khả năng tự học.

Bởi giáo dục không đơn thuần là tìm ra đáp án đúng hay hoàn thành một bài tập. Quan trọng hơn, đó là quá trình rèn luyện tư duy, khả năng sáng tạo, sự kiên trì và bản lĩnh của mỗi người. Nếu AI làm thay phần lớn công việc của học sinh, kết quả học tập có thể được cải thiện trước mắt nhưng năng lực thực chất chưa chắc được nâng lên tương ứng.

AI hỗ trợ học tập hay đang làm thay tư duy của trẻ?

Theo bà Nguyễn Phương Linh, chuyên gia về quyền trẻ em và giáo dục, trẻ em ngày nay đang lớn lên trong môi trường rất khác so với các thế hệ trước. Nếu trước đây, khi gặp một vấn đề chưa biết, trẻ thường hỏi cha mẹ, thầy cô, tìm sách hoặc tra cứu trên Internet thì hiện nay, AI có thể đưa ra câu trả lời gần như ngay lập tức, thậm chí điều chỉnh cách giải thích theo độ tuổi và nhu cầu của người dùng.

Điều này mang lại cơ hội lớn nếu trẻ biết sử dụng đúng cách. AI có thể trở thành một người bạn học hữu ích, giúp các em tiếp cận kiến thức đa dạng, chủ động khám phá và cá nhân hóa quá trình học tập. Tuy nhiên, chính sự thuận tiện ấy cũng có thể khiến trẻ hình thành thói quen tìm câu trả lời trước khi tự suy nghĩ về vấn đề.

“Điều chúng ta cần quan tâm không phải đơn giản là AI tốt hay xấu, mà là AI đang đứng ở vị trí nào trong quá trình học và phát triển của trẻ: giúp trẻ suy nghĩ tốt hơn hay dần suy nghĩ thay trẻ?”, bà Nguyễn Phương Linh đặt vấn đề.

Theo bà Linh, không nên mặc định trẻ sinh ra trong thời đại công nghệ sẽ tự nhiên biết cách sử dụng công nghệ an toàn và hiệu quả. Thành thạo thao tác không đồng nghĩa với hiểu biết về công nghệ, càng không có nghĩa trẻ đủ khả năng nhận diện và phòng tránh những rủi ro từ AI.

Nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Quản lý Phát triển bền vững (MSD) cho thấy, 46,8% thiếu niên trong số hơn 2.250 em được khảo sát chưa hiểu rõ các rủi ro của AI hoặc chưa biết cách tự bảo vệ mình. Kết quả này cho thấy bên cạnh kỹ năng sử dụng, trẻ cần được trang bị năng lực hiểu biết về AI, bao gồm khả năng đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin và sử dụng công nghệ an toàn, có trách nhiệm.

Đáng chú ý, ranh giới giữa việc sử dụng AI hỗ trợ học tập và để công nghệ làm thay tư duy của trẻ đôi khi rất mong manh. Chẳng hạn, khi gặp một bài toán khó, học sinh có thể yêu cầu AI giải toàn bộ bài rồi chép lại đáp án. Khi đó, công cụ đã thay trẻ thực hiện phần việc quan trọng nhất của quá trình học tập.

Ngược lại, nếu học sinh tự giải trước, sau đó sử dụng AI để tìm hiểu mình sai ở bước nào, có cách giải khác hay không hoặc yêu cầu giải thích một khái niệm khó hiểu, công nghệ lại trở thành phương tiện hỗ trợ hiệu quả.

Điều tương tự cũng diễn ra với môn Ngữ văn, ngoại ngữ hay các dự án học tập. Việc tham khảo thông tin, tìm kiếm ý tưởng hoặc nhờ AI phản biện một lập luận không đáng lo ngại nếu học sinh vẫn chủ động suy nghĩ và làm chủ sản phẩm cuối cùng.

Theo bà Nguyễn Phương Linh, giá trị của một bài tập không chỉ nằm ở đáp án mà còn ở quá trình học sinh tìm tòi, thử nghiệm, mắc lỗi và tự điều chỉnh. Nếu AI tạo ra một sản phẩm hoàn chỉnh nhưng trẻ không trải qua quá trình tư duy để làm ra sản phẩm đó, bài làm có thể tốt hơn nhưng chưa chắc trẻ đã học tốt hơn.

“Sau khi sử dụng AI, trẻ có hiểu hơn, nghĩ được xa hơn và tự làm được tốt hơn không? Nếu bỏ AI ra mà trẻ không thể giải thích mình vừa làm gì, tại sao lại có câu trả lời đó hoặc không thể tự tiếp tục, thì rất có thể AI đã bắt đầu làm thay phần tư duy của trẻ”, bà Linh phân tích.

Vì vậy, thay vì chỉ đánh giá học sinh qua kết quả cuối cùng, gia đình và nhà trường cần quan tâm nhiều hơn đến cách các em tiếp cận vấn đề, lập luận và tự giải quyết nhiệm vụ được giao.

Cha mẹ cần đồng hành để trẻ làm chủ AI

Một trong những nguy cơ đáng chú ý khi trẻ thường xuyên sử dụng AI là hình thành thói quen gặp vấn đề liền tìm đến công cụ để có câu trả lời, thay vì tự tìm hiểu và suy nghĩ. Về lâu dài, điều này có thể làm giảm cơ hội rèn luyện những năng lực quan trọng như tư duy phản biện, sáng tạo, giải quyết vấn đề và sự kiên trì.

Thực tế, tư duy cần được hình thành qua quá trình luyện tập. Trẻ học cách giải quyết vấn đề khi phải đối mặt với những tình huống chưa biết cách xử lý; học sáng tạo khi thử nhiều phương án khác nhau, đồng thời phát triển tư duy phản biện khi biết đặt câu hỏi về tính chính xác của thông tin.

Trong khi đó, AI có thể đưa ra câu trả lời nhanh chóng nhưng không phải lúc nào cũng chính xác. Thông tin do công cụ tạo ra đôi khi thiếu bối cảnh, có sai sót hoặc chứa những định kiến nhất định. Nếu trẻ mặc nhiên tin tưởng mà không kiểm chứng, nguy cơ tiếp nhận thông tin sai lệch là điều khó tránh khỏi.

Theo bà Nguyễn Phương Linh, cha mẹ không nhất thiết phải đứng cạnh kiểm tra mỗi lần con sử dụng AI. Điều quan trọng là giúp trẻ duy trì những thói quen tư duy cần thiết, như tự suy nghĩ và làm bài trước khi hỏi AI, không mặc định câu trả lời của công cụ luôn đúng, biết kiểm chứng thông tin quan trọng và có thể giải thích lại kết quả bằng ngôn ngữ của mình.

Cách cha mẹ trò chuyện với con cũng cần thay đổi. Thay vì chỉ hỏi con đã hoàn thành bài tập hay chưa, hoặc AI đưa ra đáp án gì, phụ huynh có thể khuyến khích trẻ lý giải cách suy nghĩ, đặt câu hỏi về tính chính xác của thông tin và tìm kiếm những phương án giải quyết khác nhau.

Chẳng hạn, cha mẹ có thể hỏi: “Con nghĩ thế nào?”, “Tại sao con đồng ý với câu trả lời đó?”, “Nếu AI sai thì con phát hiện bằng cách nào?”. Những câu hỏi này giúp trẻ không chỉ tiếp nhận thông tin mà còn phải chủ động phân tích, đánh giá và đưa ra quan điểm của mình.

Đối với việc quản lý trẻ sử dụng AI, chuyên gia cho rằng, cấm đoán hoàn toàn không phải giải pháp phù hợp, bởi đây là công nghệ mà các em khó có thể tránh khỏi trong tương lai. Tuy nhiên, để trẻ tự do sử dụng mà không có định hướng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Thay vào đó, cha mẹ cần đồng hành, hướng dẫn và xây dựng những nguyên tắc phù hợp với từng độ tuổi.

“Cấm AI là không thực tế, buông cho trẻ tự sử dụng cũng không phù hợp, còn kiểm soát thôi thì chưa đủ. Điều quan trọng nhất là đồng hành”, bà Nguyễn Phương Linh nhấn mạnh.

Cha mẹ không nhất thiết phải am hiểu công nghệ hơn con hay kiểm soát mọi hoạt động trực tuyến, nhưng cần chủ động tìm hiểu cách trẻ sử dụng AI, cùng con đặt câu hỏi và kiểm chứng thông tin. Gia đình cũng cần thống nhất nguyên tắc sử dụng, hướng dẫn trẻ phân biệt việc có thể nhờ AI hỗ trợ với những nhiệm vụ phải tự thực hiện, đồng thời bảo vệ dữ liệu cá nhân, nhận diện nội dung giả mạo. Quan trọng hơn, sự đồng hành không chỉ nhằm ngăn ngừa rủi ro mà còn giúp trẻ khai thác AI để học tập, sáng tạo và giải quyết các vấn đề thực tế.

Trong bối cảnh AI ngày càng hiện diện sâu rộng trong đời sống, điều quan trọng không phải là chuẩn bị cho trẻ một thế giới không có công nghệ, mà là giúp các em đủ năng lực để làm chủ công nghệ. Bởi mục tiêu cuối cùng của giáo dục không phải tạo ra những học sinh biết hỏi AI mọi thứ, mà là những người biết đặt câu hỏi, tự suy nghĩ, kiểm chứng thông tin và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.

Rỗng não AI: Dùng AI thế nào để không trung bình hóa tư duy?

VOV.VN - Chỉ với vài câu lệnh, trí tuệ nhân tạo (AI) có thể viết, ghi nhớ và thậm chí suy nghĩ thay con người. Sự tiện lợi ấy đang tạo ra một mặt trái đáng lo ngại: Con người bắt đầu suy nghĩ ít hơn, nhớ kém hơn và phụ thuộc nhiều hơn vào máy móc - hiện tượng được gọi là “rỗng não AI”.