Kỳ 2: Trả lại tên cho anh

>> Kỳ 1: Theo chân người lính đi tìm đồng đội

LTS: Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, nhưng trên nhiều phần mộ trong nghĩa trang vẫn còn những tấm bia chỉ vỏn vẹn dòng chữ: "Liệt sĩ chưa xác định được thông tin", nỗi đau chia ly như chưa bao giờ kết thúc. Đó là hàng trăm nghìn khoảng trống, hàng trăm nghìn nỗi khắc khoải khôn nguôi của những người mẹ, người em nơi quê nhà.

Giờ đây, giữa những nghĩa trang lộng gió miền Trung, một cuộc chạy đua thầm lặng với thời gian đang diễn ra. Không tiếng súng, chỉ có sự tỉ mỉ của khoa học và mệnh lệnh thiêng liêng từ trái tim để nối lại những mạch nguồn ký ức, trả lại tên tuổi, quê hương cho các anh.

Tiếp tục loạt bài “Tiếng gọi từ lòng đất và bước chân đi tìm đồng đội chưa ngơi nghỉ” nhóm phóng viên Vinh Thông - Thanh Hiếu/VOV-Miền Trung chuyển đến bạn đọc bài viết thứ hai với tiêu đề "Trả lại tên cho anh”.

Mỗi dịp tháng Bảy hay những ngày lễ, Tết, chị Nguyễn Thị Liên, ở Hà Nội lại cùng gia đình trở về Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Đường 9, thắp hương tưởng nhớ ông ngoại và các đồng đội của ông. Cứ mỗi lần đến đây, chị đều dừng lại rất lâu trước những hàng bia chỉ khắc dòng chữ: “Liệt sĩ chưa xác định được thông tin”.

Với chị Nguyễn Thị Liên, phía sau mỗi tấm bia ấy là một gia đình, dòng họ đang mỏi mòn chờ đợi ngày người thân được gọi đúng tên: “Sau rất nhiều năm, gia đình tôi rất may mắn đã tìm được phần mộ của ông ở đây và đã đón ông về quê nhà. Tuy nhiên, bên cạnh ông vẫn còn rất nhiều liệt sĩ chưa xác định được thông tin. Rất nhiều gia đình đang mong mỏi tìm được thông tin của người thân. Tôi mong là các gia đình liệt sĩ sẽ sớm tìm được người thân của mình để đón các anh hùng, liệt sĩ về với quê hương, về với gia đình”.

Chỉ cách khu mộ vài trăm mét, trong căn phòng làm việc dã chiến, các cán bộ của tổ lấy mẫu ADN khoác trên mình trang phục bảo hộ, cẩn trọng, tỉ mỉ trong từng công việc. Mỗi phần mộ đều được đối chiếu hồ sơ, kiểm tra số hiệu, chụp ảnh hiện trạng trước khi thực hiện các bước lấy mẫu theo quy trình nghiêm ngặt. Từng ngôi mộ chưa xác định thông tin được khai quật cẩn trọng như sợ làm đau một lần nữa những người đang nằm. Đôi tay của họ nhẹ nhàng gạt từng lớp đất mỏng, từng mảnh xương, chiếc răng…, nâng niu đưa vào khay vô trùng. Mọi động tác diễn ra chậm rãi, chính xác và tỏ lòng thành kính.

Mỗi mẫu sinh phẩm sau khi được thu nhận lập tức được niêm phong, mã hóa, hoàn thiện hồ sơ để chuyển đến phòng giám định. Phía sau mỗi mẫu sinh phẩm ấy là một hành trình đi tìm tên cho một người lính.

Theo Thượng tá Ngô Thanh Liêm, Đội trưởng Đội 584, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Trị, với những người trực tiếp thực hiện nhiệm vụ này, mỗi mẫu ADN không đơn thuần là một dữ liệu sinh học. Đó có thể là sợi dây cuối cùng nối người đã khuất với gia đình đang mòn mỏi đợi chờ. Đây cũng là cơ hội để một người mẹ, người vợ hay những đứa con chưa từng biết mặt cha có thể gọi đúng tên người thân của mình trong ngày trở về. Thượng tá Ngô Thanh Liêm hy vọng với nỗ lực của lực lượng chức năng, những dòng chữ “Liệt sĩ chưa xác định được thông tin” sẽ được thay bằng một cái tên, một quê hương, một cuộc đời được trở về trọn vẹn.

“Khi lấy được một mẫu sinh phẩm có khả năng xác định danh tính cho các liệt sĩ, bản thân tôi cũng như lực lượng làm nhiệm vụ cảm thấy rất vui mừng, hạnh phúc. Điều này đưa tới tia hy vọng cho gia đình, thân nhân và đồng chí đồng đội tìm lại được tên cho các bác (liệt sĩ), thỏa nỗi mong ngóng của gia đình, người thân mấy chục năm qua”, Thượng tá Ngô Thanh Liêm nói.

Phía sau mỗi mẫu sinh phẩm được thu nhận là áp lực rất lớn về thời gian. Những ngày nắng gắt của tháng Bảy trở thành “khoảng thời gian vàng” để các tổ công tác triển khai nhiệm vụ. Bởi chỉ ít tháng nữa, khi mùa mưa bão miền Trung bắt đầu, việc lấy mẫu tại các nghĩa trang sẽ gặp rất nhiều khó khăn, thậm chí phải tạm dừng.

Thượng tá Nguyễn Thanh Bình, Đội trưởng Đội 589, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Trị cho biết, đơn vị đang huy động tối đa lực lượng, tranh thủ từng ngày thời tiết thuận lợi để hoàn thành mục tiêu lấy hơn 22.000 mẫu sinh phẩm ADN tại các phần mộ liệt sĩ chưa xác định được thông tin trong thời gian sớm nhất.

“Bây giờ không thể chậm trễ, chúng tôi đang chạy đua với thời gian. Nếu không tranh thủ hoàn thành trong những ngày nắng ráo, khi mùa mưa bão đến sẽ ảnh hưởng rất lớn đến tiến độ và mục tiêu của chiến dịch. Vì vậy, toàn đơn vị đều nỗ lực với quyết tâm cao nhất để mỗi mẫu sinh phẩm được thu nhận sớm nhất có thể, mở thêm cơ hội xác định danh tính cho các liệt sĩ”, Thượng tá Nguyễn Thanh Bình thể hiện quyết tâm.

Song song với việc lấy mẫu từ các phần mộ, nhiều đoàn công tác đã tìm về các địa phương trên cả nước để lấy mẫu sinh phẩm của thân nhân liệt sĩ. Với những người mẹ, người em, người con của các liệt sĩ, đó cũng là lúc họ gửi niềm hy vọng vào cuộc tìm kiếm kéo dài hơn nửa thế kỷ.

Giữa dòng người lặng lẽ đến điểm lấy mẫu sinh phẩm ADN, dáng người nhỏ bé của bà Đỗ Thị Thu, ở phường Nghĩa Lộ, tỉnh Quảng Ngãi khiến nhiều người xúc động. Bà nâng niu từng tờ giấy tờ cũ đã ngả màu thời gian như một báu vật. Anh trai bà - liệt sĩ Đỗ Văn Hương, hy sinh từ năm 1954. Hơn bảy mươi năm trôi qua, gia đình bà vẫn chưa biết nơi ông nằm lại.

Khi đứng trước bàn lấy mẫu sinh phẩm, đôi mắt người em gái đã ngoài tuổi thất thập luôn đỏ hoe. Hơn nửa cuộc đời đi tìm anh, điều bà Đỗ Thị Thu mong mỏi nhất là được biết nơi anh yên nghỉ để mỗi dịp giỗ, Tết, con cháu đến thắp một nén hương, gọi đúng tên anh mà gia đình đã mong chờ hơn bảy mươi năm qua: “Trong gia đình chỉ có một mình anh là anh cả, còn lại mấy chị em gái. Anh hy sinh từ năm 1954 đến bây giờ chưa tìm được hài cốt. Tôi thờ cúng anh tôi. Tôi rất xúc động, cảm ơn Đảng, Nhà nước đã quan tâm giúp đỡ cho các gia đình liệt sĩ tìm kiếm hài cốt sớm về với gia đình”.

Nếu như trước đây, việc xác định danh tính liệt sĩ chủ yếu dựa vào ký ức của đồng đội, những di vật còn sót lại hay hồ sơ lưu trữ đã phai màu theo năm tháng, thì hôm nay, khoa học đã mang đến một “nhân chứng đặc biệt" – ADN. Có những trường hợp chỉ mất ít thời gian để tìm được sự trùng khớp, nhưng cũng có những hồ sơ phải kiên trì đối sánh trong nhiều năm.

Phía sau mỗi kết quả không chỉ là một bản kết luận khoa học, mà còn là số phận của một con người và niềm hy vọng của cả một gia đình, dòng họ. Khoa học, ký ức và lòng tri ân đã gặp nhau để họ bước tiếp trên hành trình đưa những người con của đất nước trở về sau chiến tranh.

Thiếu tướng Lê Văn Trung, Phó Chính ủy Quân khu 4, Trưởng Ban Chỉ đạo về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ Quân khu 4 cho biết, việc lấy mẫu ADN tại các nghĩa trang được triển khai theo quy trình chặt chẽ.

"Việc lấy mẫu ở từng nghĩa trang phải phối hợp chặt chẽ với lực lượng Quân đội, các sở Nội vụ, Y tế và cấp ủy chính quyền địa phương cấp xã. Việc này được sự đồng thuận rất rõ của nhân dân, đặc biệt là thân nhân liệt sĩ, các đồng chí đồng đội đã từng chiến đấu trên từng chiến trường. Quá trình triển khai đề cao trách nhiệm của người đứng đầu, giao trách nhiệm cho từng bộ phận, cá nhân, phải bảo đảm 6 rõ, lấy mẫu mộ nào thì phải hoàn thành mộ đó, ở nghĩa trang nào phải xong nghĩa trang đó để chỉnh trang lại nghĩa trang để bà con nhân dân đến thăm viếng vào những ngày lễ, Tết và dịp tri ân", Thiếu tướng Lê Văn Trung nói.

Tranh thủ "khoảng thời gian vàng" trước mùa mưa bão, những chiến sĩ quy tập và các nhà khoa học đang hối hả chạy đua với thời gian để thực hiện chiến dịch lấy mẫu ADN. Mỗi giọt máu của thân nhân, mỗi mẫu sinh phẩm từ mộ chí là một sợi dây thiêng liêng, biến những hy vọng mong manh thành ngày đoàn tụ trọn vẹn.

Từ Quảng Trị, Huế, Đà Nẵng, Quảng Ngãi đến các vùng chiến trường xưa, sang cả đất bạn Lào và Campuchia, cuộc tìm kiếm đồng đội chưa bao giờ ngơi nghỉ…

Chiến tranh đã kết thúc từ rất lâu nhưng dưới lớp đất đỏ bazan, dưới những tán rừng già Trường Sơn, máu xương các anh vẫn lặng lẽ hòa vào lòng đất mẹ, chờ đợi được gọi tên. Chừng nào các anh chưa trở về, chừng đó bước chân của những người lính hôm nay vẫn miệt mài gieo vào lòng đất những hy vọng đoàn viên, để không một người con nào của Tổ quốc bị lãng quên giữa đại ngàn sâu thẳm.

Và chiến dịch "500 ngày đêm" không đơn thuần là những con số, những hồ sơ số hóa hay những mẫu sinh phẩm trong phòng thí nghiệm. Đó là một hành trình đi tìm lại ký ức, là tiếng lòng tri ân, là lời thề thiêng liêng của thế hệ hôm nay gửi tới những người đã ngã xuống.

Hành trình bền bỉ, thiêng liêng ấy sẽ được chúng tôi tiếp tục ghi lại trong kỳ cuối của loạt phóng sự với tiêu đề: "Hành trình tri ân không ngơi nghỉ", mời các bạn đón đọc.

>> Kỳ 1: Theo chân người lính đi tìm đồng đội

>> Kỳ 3: "Hành trình tri ân không ngơi nghỉ"

Thủ tướng yêu cầu đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ

VOV.VN - Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng vừa ký Công điện số 45/CĐ-TTg ngày 8/7/2026 về việc đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.