Vì sao biết không cần, vẫn mua?

Tôi từng thấy có người sở hữu hàng chục đôi giày dép, túi xách, nhiều món còn mới nguyên trong tủ, nhưng vẫn thích mua thêm. Nam giới cũng vậy, với đồng hồ, điện thoại và thiết bị công nghệ.

Gần đây, tôi chứng kiến một cô gái trẻ đến cửa hàng hỏi mua trả góp chiếc iPhone 18 Pro Max. Trên tay cô vẫn cầm chiếc iPhone 16 Pro Max. Cô có 10 triệu đồng trả trước, phần còn lại sẽ trả dần. Không biết thu nhập hay nhu cầu của cô, tôi vẫn tự hỏi: Vì sao muốn đổi một chiếc điện thoại cao cấp vẫn dùng tốt?

Mua sắm, làm đẹp là nhu cầu chính đáng. Điều khiến tôi băn khoăn là có những thứ đã đủ dùng, thậm chí không dùng đến, người ta vẫn muốn mua.

Trước đây, để mua một món hàng, người ta phải đi đến cửa hàng, lựa chọn rồi trả tiền. Nay đang nằm trên giường hay ngồi quán cà phê cũng có thể mua sắm. Xem một phiên livestream, nghe vài lời giới thiệu, thấy thông báo giảm giá là đã có thể đặt hàng. Mỗi món giá vài chục nghìn đồng, nhưng mua nhiều lần sẽ thành một khoản lớn. Có món nhận về, mở hộp xong rồi cất vào góc nhà hoặc vứt xó tủ.

Nghiên cứu công bố năm 2025 trên PLOS ONE, một tạp chí khoa học quốc tế có bình duyệt, khảo sát 438 người trẻ Việt Nam từng mua hàng bốc đồng trên Shopee, cho thấy cảm xúc thích thú khi xem video bán hàng có liên hệ đáng kể với hành vi mua sắm ngẫu hứng. Mẫu này không đại diện cho toàn bộ giới trẻ.

Ở Mỹ, khảo sát Bankrate năm 2023 cho thấy 48% người dùng mạng xã hội từng mua hàng bốc đồng sau khi thấy sản phẩm trên mạng; trong số đó, 68% từng hối tiếc về ít nhất một món. Hóa ra chuyện mua rồi tiếc không chỉ có ở Việt Nam.

Trong cuốn Spend Smart (Chi tiêu thông minh), Zoe McKey lý giải người ta có thể mua để tự thưởng sau ngày làm việc mệt mỏi, giải tỏa tâm trạng hoặc không muốn thua kém bạn bè. Chiếc váy từ 200 USD giảm còn 50 USD khiến người mua nghĩ đã tiết kiệm 150 USD. Nhưng nếu không định mua và cũng chẳng cần, thực chất họ đã tiêu 50 USD.

Người bán hiểu tâm lý ấy. Những dòng chữ “chỉ còn ba sản phẩm”, “ưu đãi hết sau 15 phút” khiến khách hàng sợ lỡ dịp. Thuật toán còn nhớ người dùng đã xem gì để liên tục giới thiệu những thứ tương tự. Xem giày một lần, sau đó quảng cáo giày liên tục xuất hiện; xem mãi cũng thấy muốn mua.

Thanh toán điện tử và mua trước, trả sau càng rút ngắn quãng đường từ muốn đến mua. Không phải đếm tiền mặt, người ta đôi khi ít cảm thấy mình vừa tiêu bao nhiêu. Khoản trả góp mỗi tháng trông có vẻ vừa sức, nhưng cộng cả kỳ hạn, lãi và phí có thể là chuyện khác.

Trở lại cô gái mua điện thoại, có thể chiếc máy mới phục vụ công việc và cô đủ khả năng trả góp. Nhưng câu chuyện vẫn đáng để mỗi người tự hỏi: Mình cần món đồ này, hay chỉ muốn có phiên bản mới nhất?

Kinh tế học gọi khoản lợi ích phải từ bỏ khi chọn một phương án là chi phí cơ hội. Tiền mua chiếc túi thứ mười cũng có thể dành cho học thêm kỹ năng, chăm sóc sức khỏe hoặc để dành khi gặp khó khăn. Mỗi người tự quyết cách tiêu tiền, nhưng cần biết mình đang bỏ qua điều gì.

Cũng không nên vì vài trường hợp mà phê phán cả giới trẻ. Nhiều bạn biết tiết kiệm, lo cho gia đình; có người vẫn khó tích lũy vì thu nhập thấp, chi phí cao. Vấn đề cần bàn ở đây là khả năng tự quyết trước những lời mời mua sắm ngày càng dồn dập.

Học sinh học cách tính phần trăm, lãi suất, nhưng có bao nhiêu em từng phải lập ngân sách cho một tháng, so sánh giá trả thẳng với trả góp, hay đọc kỹ hợp đồng tín dụng? Làm đúng bài toán trên giấy chưa chắc đã biết tránh một khoản nợ không cần thiết ngoài đời.

Từ năm 1991, Ủy ban SCANS thuộc Bộ Lao động Mỹ đã đưa năng lực quản lý nguồn lực, trong đó có tiền bạc, vào năm nhóm năng lực cần thiết cho công việc. Nội dung rất cụ thể: lập ngân sách, dự tính thu chi, ghi chép và điều chỉnh khi kết quả khác dự kiến. Những việc ấy nên được học và thực hành từ khi còn ở trường.

Có lẽ nên bắt đầu từ những việc nhỏ. Khi được tự quản lý tiền tiêu vặt, một đứa trẻ sẽ dần hiểu rằng muốn mua thứ này có khi phải bớt thứ khác. Trong giờ học, thử đưa ra hai phương án mua điện thoại, trả thẳng và trả góp, để học sinh tự tính phương án nào tốn kém hơn. Những bài học như thế giúp các em hiểu giá trị đồng tiền và biết cân nhắc trước khi quyết định, thay vì chỉ nghe người lớn khuyên phải tiết kiệm.

Cũng đừng mong người bán khuyên khách mua ít. Họ kinh doanh để bán được hàng, tìm kiếm lợi nhuận và sẽ tiếp tục dùng những cách tiếp thị hợp pháp để thu hút khách. Người mua phải tự biết khi nào nên tin một lời giới thiệu, khi nào cần xem lại số tiền trong tài khoản và những khoản phải trả tháng tới.

Trước khi bấm nút thanh toán, thử tự hỏi: Không mua món này thì có sao không? Mình sẽ dùng nó bao nhiêu lần? Nếu để sang ngày mai, mình còn muốn mua nữa không?

Tiêu dùng thông minh không phải là nhịn mọi niềm vui, mà là biết chọn thứ đáng mua trong khả năng của mình. Kiếm được tiền đã khó; tiêu tiền sao cho không phải hối tiếc cũng cần học.

Nhìn lại những món đồ từng hào hứng mua rồi để quên trong tủ, ta có chắc mình đã biết tiêu tiền thông minh?

Vinamilk và bài toán giữ niềm tin người tiêu dùng qua nhiều thế hệ

VOV.VN - Hàng nghìn doanh nghiệp được người tiêu dùng bình chọn qua ba thập kỷ, chỉ 28 doanh nghiệp duy trì danh hiệu Hàng Việt Nam Chất lượng cao liên tục 30 năm. Vinamilk là một trong số đó. Đằng sau con số này là hành trình nửa thế kỷ “không ngừng nâng chuẩn” trong khi yêu cầu của người tiêu dùng cũng không đứng yên