Sinh ra và lớn lên tại Sóc Trăng (nay là thành phố Cần Thơ) - vùng đất trù phú gắn liền với truyền thống nông nghiệp lâu đời, cũng là quê hương của nhà nông học Lương Định Của, ông Hồ Quang Cua sớm nuôi dưỡng niềm đam mê với cây lúa. Tốt nghiệp ngành trồng trọt năm 1978, kỹ sư Hồ Quang Cua đã trải qua nhiều vị trí công tác, từ Phòng NN-PTNT huyện Mỹ Xuyên đến Phó giám đốc Sở Khoa học công nghệ; Phó giám đốc Sở NN-PTNT Sóc Trăng. Tuy nhiên, với ông, gần như cả cuộc đời ông lựa chọn con đường gắn bó trọn đời với việc nghiên cứu, lai tạo giống lúa, với mong muốn rất giản dị: giúp người nông dân bớt nhọc nhằn và có cuộc sống ổn định hơn.

"Quá trình làm làm giống lúa của chúng tôi dài lắm. Làm sao để giống lúa thơm trồng ngắn lại, chất lượng cao hơn. Đó là những vấn đề đặt ra của thời kỳ đó để tạo ra hệ sinh thái lúa tôm như bây giờ. Hiện nay đang có sự phát triển", ông chia sẻ.

Từ những năm 1990, ông cùng cộng sự bắt đầu hành trình lai tạo các giống lúa mang thương hiệu ST (Sóc Trăng). Hàng loạt giống lúa ra đời như ST3, ST5, ST10, ST20, ST24… mỗi giống là một bước tiến về năng suất, chất lượng và khả năng thích nghi. Thế nhưng, phải mất hơn 20 năm kiên trì thử nghiệm, thành công xen lẫn thất bại, ông và cộng sự mới tạo nên bước đột phá thực sự với ST25 – giống lúa hội tụ đầy đủ hương vị, chất lượng và khả năng thích nghi vượt trội.

"Làm khoa học thì cũng phải có thi vị, văn hoá. Nhưng nói chung là phải có hiệu quả kinh tế. Đó là yếu tố cực kỳ quan trọng trong giai đoạn hiện nay", ông nói.

Điều đáng quý ở anh hùng lao động Hồ Quang Cua không chỉ là thành tựu khoa học, mà còn là triết lý làm nông đầy nhân văn. Ông luôn trăn trở làm sao để “bình dân hóa” lúa thơm – để giống lúa chất lượng cao không chỉ dành cho những vùng thuận lợi, mà có thể phát triển ở nhiều loại thổ nhưỡng, kể cả vùng nước mặn khắc nghiệt. Ông cũng không giữ riêng thành quả cho mình, mà sẵn sàng chia sẻ kỹ thuật, kinh nghiệm cho bà con nông dân, giúp họ tự tin canh tác và giảm thiểu rủi ro. Với ông, thành công lớn nhất là khi người nông dân yên tâm gieo trồng và có cuộc sống tốt hơn từ chính ruộng lúa của mình.

"Giờ đây sẽ thấy hình ảnh mới ở vùng bán đảo Cà Mau. Thấy thay da đổi thịt; đồng thời tạo được thế ổn định. Tức là có lúa thì con tôm cũng phát triển ổn định hơn. Ai canh tác lúa bây giờ tốt thì thu nhập từ con tôm và cây lúa ST25 là ngang nhau", ông tâm sự.

Trăn trở trước những diễn biến bất lợi của biến đổi khí hậu, ông và cộng sự vẫn đang miệt mài tiếp tục lọc và phân tích nhiều vụ lúa. Đến vụ đông xuân năm nay, đã thống nhất được một giống mới có thời gian sinh trưởng sớm hơn ST25 từ 5 - 7 ngày để tránh lũ sớm.

"Chúng tôi đang tiếp tục lọc. Cũng đã làm thử nghiệm ở nhiều vụ rồi. Có thể có hướng phóng thích giống sớm hơn ST 25 khoảng 7 ngày. Đó là hướng đi sắp tới của chúng tôi", ông trăn trở.

Những đóng góp bền bỉ ấy đã được ghi nhận bằng nhiều phần thưởng cao quý. Ông vinh dự nhận nhiều Huân chương Lao động các hạng, được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động vào năm 2013. Đặc biệt, năm 2021, ông và nhóm nghiên cứu được Đảng, Nhà nước trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ – một trong những giải thưởng danh giá nhất của Việt Nam. Nhưng với người dân miền Tây, danh hiệu đáng trân trọng nhất dành cho ông chính là “nhà khoa học của nông dân”.

Tiến sĩ Trần Ngọc Thạch, Viện trưởng Viện Lúa ĐBSCL cho rằng: "Từ vấn đề ăn no, thời gian sinh trưởng ngắn, chúng ta dần dần đã nâng cao hiệu quả sản xuất bằng các giống chống chịu sâu bệnh, giống chống chịu điều kiện bất lợi của môi trường. Dần dần tới câu chuyện ăn ngon. Với câu chuyện ăn ngon, anh hùng Hồ Quang Cua tham gia rất nhiều vào đây. Chúng ta rất tự hào đã tham gia sâu vào thị trường xuất khẩu gạo".

Ông Lê Thanh Tùng, Phó Chủ tịch thường trực kiêm Tổng thư ký Hiệp hội ngành hàng lúa gạo Việt Nam (VIETRISA) cho biết, những đóng góp của anh hùng lao động Hồ Quang Cua đã được Đảng và Nhà nước ghi nhận; đồng thời trở thành niềm vinh dự và tự hào rất lớn với ngành lúa gạo Việt Nam. Thương hiệu gạo ST25 cũng đã ngày càng phổ biến trên thị trường quốc tế.

"Đã 3 lần gạo ST25 ở nhóm đứng đầu thế giới. Sự đóng góp trong nghiên cứu, lai tạo các giống đặc sản để ra ST25 của anh hùng Hồ Quang Cua rất đáng ghi nhận. Giống vừa có mùi thơm của hoa nhài, vừa có hương dứa. Ở đây có lai tạo thêm giống của Việt Nam để có thêm hương cốm vào. Chính sự đặc biệt đó tạo ra ST25. Sự nỗ lực trên đồng ruộng để tìm ra giống gạo đặc biệt như vậy trên hàng ngàn hạt khác nhau để chọn ra được như thế là một việc làm rất khó", ông Tùng cho biết thêm.

Không dừng lại ở đó, anh hùng Hồ Quang Cua cho biết sắp tới, nhóm nghiên cứu của ông sẽ bắt đầu phóng thích giống lúa thơm mới - mở ra phân khúc gạo chức năng, nơi giá trị bền vững có thể lớn hơn nhiều.

"Tôi chỉ đi tới. Sắp tới đây, nhóm chúng tôi sẽ nghiên cứu và phóng thích loại lúa thơm, loại có dược tính và đã được đo chỉ số GI (đường huyết) với chi phí rất cao rồi. Ở mức từ 53,5 rất phù hợp với người tiểu đường. Giống này có ưu thế dinh dưỡng cao hơn ST25", ông cho biết.

Câu chuyện về anh hùng Hồ Quang Cua và ST25 là minh chứng sống động cho sức mạnh của khoa học công nghệ khi gắn liền với thực tiễn. Đó là hành trình của đam mê, của sự kiên trì không mệt mỏi và của khát vọng đưa hạt gạo Việt vươn xa. Từ những thửa ruộng bình dị, ông đã góp phần viết nên một câu chuyện lớn lao hơn – câu chuyện về niềm tự hào nông nghiệp Việt Nam trên trường quốc tế.

Định vị gạo Việt trên bản đồ thế giới từ giống lúa chất lượng cao

VOV.VN - Nếu như trước đây, kinh nghiệm trồng lúa của người dân đã đúc kết “nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống”, thì nay trong canh tác “giống là tiền đề”, là 1 trong những yếu tố đầu vào quan trọng của chuỗi giá trị lúa gạo.